(जन्म: ३ ऑगस्ट १९१८ ; मृत्यू : ६ जानेवारी १९८७)
चित्रपटसृष्टीत काही कलाकार असे असतात की त्यांची ओळख केवळ त्यांच्या नावामुळे होत नाही, तर त्यांनी निर्माण केलेल्या कलाकृतींमुळे होते. अनेक कलाकार प्रसिद्धीच्या झोतात राहतात, पुरस्कार मिळवतात आणि त्यांच्या नावाभोवती ग्लॅमरचं वलय निर्माण होतं पण काही कलाकार असेही असतात, ज्यांना त्यांच्या हयातीत जितकी प्रसिद्धी मिळायला हवी होती तितकी कदाचित मिळत नाही. मात्र काळ जसजसा पुढे सरकतो, तसतसं त्यांच्या कलेचं खरं मोल लोकांना जाणवतं. हिंदी चित्रपटसृष्टीतील ज्येष्ठ संगीतकार जयदेव हे अशाच कलाकारांपैकी एक होते.
त्यांनी संगीताला कधी व्यवसाय मानलं नाही त्यांनी त्याची उपासना केली. त्यामुळेच त्यांच्या प्रत्येक धूनमध्ये भावनांची खोली, भारतीय शास्त्रीय संगीताची समृद्ध परंपरा आणि लोकसंगीताचा मृदू स्पर्श अनुभवायला मिळतो. आजही “अभी ना जाओ छोड़कर”, “अल्ला तेरो नाम”, “मैं जिंदगी का साथ निभाता चला गया” किंवा “सीने में जलन” यांसारखी गाणी ऐकली की मन नकळत त्या सुरांच्या मागे उभ्या असलेल्या कलाकाराला सलाम करतं. तो कलाकार म्हणजे जयदेव.
३ ऑगस्ट १९१८ रोजी केनियातील नैरोबी येथे जयदेव वर्मा यांचा जन्म झाला. त्यांच्या वडिलांच्या नोकरीमुळे त्यांचा जन्म आफ्रिकेत झाला असला, तरी त्यांचं बालपण भारतातील पंजाबमधील लुधियाना येथे गेलं. लहानपणापासूनच त्यांना संगीताची ओढ होती. त्यांच्या घरात संगीताचं वातावरण नसतानाही सूर आणि लय यांच्याबद्दल त्यांना एक वेगळीच जिज्ञासा होती. लुधियानामध्ये प्रा. बरकत राय यांच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांनी संगीताचे प्राथमिक धडे घेतले आणि इथूनच त्यांच्या आयुष्यातील संगीतप्रवासाची सुरुवात झाली.
मात्र त्यांचं पहिलं स्वप्न संगीतकार होण्याचं नव्हतं. त्यांना अभिनेता बनायचं होतं. त्या काळात हिंदी चित्रपटसृष्टी म्हणजे असंख्य तरुणांच्या स्वप्नांचं केंद्र होतं आणि जयदेवही त्याला अपवाद नव्हते. वयाच्या अवघ्या पंधराव्या वर्षी, १९३३ मध्ये त्यांनी कोणालाही न सांगता घर सोडलं आणि थेट मुंबई गाठली. त्या काळात एवढ्या लहान वयात घरातून पळून जाऊन मुंबईत स्वतःचं भविष्य घडवण्याचा निर्णय घेणं हे धाडसाचं काम होतं.
मुंबईत आल्यानंतर त्यांना वाडिया फिल्म कंपनीमध्ये बालकलाकार म्हणून काम मिळालं. त्यांनी जवळपास आठ चित्रपटांमध्ये भूमिका केल्या. हळूहळू त्यांची वाटचाल सुरू झाली होती. अभिनयाच्या माध्यमातून चित्रपटसृष्टीत स्वतःचं स्थान निर्माण करण्याचं त्यांचं स्वप्न आकार घेत होतं पण आयुष्याने त्यांच्यासाठी वेगळंच काही ठरवून ठेवलं होतं.
अचानक त्यांच्या वडिलांची दृष्टी गेली. कुटुंबावर मोठं संकट ओढवलं. घरातील सर्व जबाबदारी तरुण जयदेव यांच्या खांद्यावर येऊन पडली. अशा परिस्थितीत त्यांनी स्वतःच्या स्वप्नांपेक्षा कुटुंबाला महत्त्व दिलं. चित्रपटातील सुरू झालेली कारकीर्द त्यांनी एका क्षणाचाही विचार न करता सोडली आणि लुधियानाला परतले. स्वतःची स्वप्नं बाजूला ठेवून कुटुंबासाठी उभं राहणं हा त्यांच्या आयुष्यातील पहिला मोठा त्याग होता.
काही वर्षांनी त्यांच्या वडिलांचं निधन झालं. त्यानंतर त्यांनी आपल्या बहिणी वेद कुमारी यांची संपूर्ण जबाबदारी स्वीकारली. तिच्या शिक्षणापासून ते तिचं लग्न सत-पॉल वर्मा यांच्याशी लावून देण्यापर्यंत प्रत्येक गोष्ट त्यांनी आपल्या कर्तव्यभावनेने पार पाडली. आयुष्यभर त्यांनी कुटुंबाला कधीच अंतर दिलं नाही. स्वतःचं आयुष्य साधेपणाने जगत असतानाही इतरांच्या आयुष्यात आनंद निर्माण करणं हेच त्यांनी आपलं ध्येय मानलं.
कुटुंबाची जबाबदारी पार पाडत असतानाही संगीताची ओढ मात्र कमी झाली नव्हती. उलट ती अधिकच प्रगल्भ होत गेली. १९४३ मध्ये ते लखनौला गेले आणि भारतीय शास्त्रीय संगीताचे महान उस्ताद अली अकबर खान यांच्याकडे त्यांनी संगीताचं शिक्षण सुरू केलं. हा काळ त्यांच्या आयुष्यातील सर्वात महत्त्वाचा टप्पा ठरला. उस्तादांच्या सहवासात त्यांनी केवळ रागदारी शिकली नाही, तर संगीताकडे पाहण्याचा दृष्टिकोनही आत्मसात केला. सुर म्हणजे केवळ मनोरंजनाचं साधन नाही, तर तो आत्म्याशी संवाद साधणारा अनुभव आहे, ही जाणीव त्यांना याच काळात झाली.
उस्ताद अली अकबर खान यांनी त्यांच्या प्रतिभेची दखल घेतली आणि १९५१ मध्ये त्यांना स्वतःचे संगीत सहाय्यक म्हणून काम करण्याची संधी दिली. आंधियां आणि हम सफर या चित्रपटांसाठी त्यांनी एकत्र काम केलं. याच काळात जयदेव यांचा परिचय चित्रपटसंगीताच्या अधिक व्यापक विश्वाशी झाला. पुढे त्यांना हिंदी चित्रपटसृष्टीतील महान संगीतकार सचिन देव बर्मन यांचे सहाय्यक म्हणून काम करण्याची संधी मिळाली. टॅक्सी ड्रायव्हरपासून सुरू झालेल्या या प्रवासाने त्यांना संगीत दिग्दर्शनातील बारकावे शिकवले. धून कशी जन्म घेते, प्रसंगानुसार संगीत कसं बदलतं आणि गाण्याला आत्मा कसा मिळतो, याचं शिक्षण त्यांना प्रत्यक्ष काम करताना मिळालं.
काही वर्षांच्या मेहनतीनंतर दिग्दर्शक चेतन आनंद यांनी जयदेव यांच्यातील स्वतंत्र संगीतकार ओळखला. जोरू का भाई या चित्रपटासाठी त्यांनी जयदेव यांना स्वतंत्र संगीत दिग्दर्शक म्हणून संधी दिली. त्यानंतर अंजली हा चित्रपट आला. या दोन्ही चित्रपटांमधील संगीताने रसिकांचं लक्ष वेधलं आणि जयदेव यांची स्वतंत्र ओळख निर्माण होऊ लागली.
मात्र त्यांच्या आयुष्यातील सर्वात मोठा टप्पा १९६१ मध्ये आला. नवकेतनच्या हम दोनो या चित्रपटाने त्यांना घराघरात पोहोचवलं. या चित्रपटातील प्रत्येक गाणं आजही हिंदी चित्रपटसंगीताच्या सुवर्ण इतिहासाचा अविभाज्य भाग मानलं जातं. अभी ना जाओ छोड़कर, अल्ला तेरो नाम, मैं जिंदगी का साथ निभाता चला गया आणि कभी खुद पे कभी हालात पे रोना आया यांसारख्या गीतांनी भारतीय संगीताला एक वेगळी उंची दिली. ही गाणी केवळ लोकप्रिय झाली नाहीत, तर अनेक पिढ्यांच्या भावविश्वाचा भाग बनली. यानंतर मुझे जीने दो या चित्रपटाने त्यांच्या यशात आणखी भर घातली. या चित्रपटात त्यांनी राजस्थानच्या लोकसंगीताचा प्रभाव अत्यंत सुंदर पद्धतीने वापरला. शास्त्रीय संगीत आणि लोकधून यांचा त्यांनी केलेला मिलाफ हा त्यांच्या संगीताची सर्वात मोठी ओळख ठरला. त्यांच्या धून ऐकताना त्या कृत्रिम वाटत नाहीत त्या जणू कथेतूनच जन्माला आल्या आहेत, असं जाणवतं.
तथापि, इतकी विलक्षण प्रतिभा असूनही जयदेव यांना व्यावसायिक यश नेहमीच साथ देईल असं घडलं नाही. त्यांनी संगीत दिलेले अनेक चित्रपट बॉक्स ऑफिसवर अपयशी ठरले पण चित्रपट अयशस्वी झाला म्हणून संगीताचं मूल्य कमी होत नाही, याचं जिवंत उदाहरण म्हणजे जयदेव यांची कारकीर्द. प्रेम परबत, आलाप, किनारे किनारे, गमन आणि अनकही यांसारख्या चित्रपटांमधील त्यांचं संगीत आजही संगीतप्रेमी अत्यंत आदराने ऐकतात.
विशेषतः मुझफ्फर अली यांच्या गमन चित्रपटातील “सीने में जलन…” ही गझल भारतीय चित्रपटसंगीताच्या इतिहासातील सर्वोत्कृष्ट गझलांपैकी एक मानली जाते. त्याचप्रमाणे “रात भर आपकी याद आती रही” आणि “अजीब सानेहा मुझपर गुजर गया यारों” यांसारख्या रचनांनी गझलांना नवा आत्मा दिला.
जयदेव यांचं आणखी एक मोठं वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांनी नवोदित गायकांवर विश्वास ठेवला. सुरेश वाडकर, हरिहरन आणि छाया गांगुली यांसारख्या कलाकारांना त्यांनी महत्त्वाच्या संधी दिल्या. पुढे हेच कलाकार भारतीय संगीतविश्वातील मोठी नावं बनले. एका खऱ्या कलाकाराची ओळख म्हणजे स्वतःबरोबर इतरांनाही पुढे घेऊन जाणं, आणि जयदेव यांनी हे आयुष्यभर जपलं.
त्यांच्या संगीताची गुणवत्ता देशानेही ओळखली. रेश्मा और शेरा, गमन आणि अनकही या चित्रपटांसाठी त्यांना सर्वोत्कृष्ट संगीत दिग्दर्शनाचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार मिळाला. तीन वेळा हा मान मिळवणारे ते पहिले संगीत दिग्दर्शक ठरले. हा सन्मान त्यांच्या प्रतिभेची अधिकृत नोंद होती. चित्रपटांव्यतिरिक्तही त्यांनी अनेक संस्मरणीय कामं केली. हिंदीचे महान कवी हरिवंश राय बच्चन यांच्या मधुशाला या अजरामर काव्यकृतीला त्यांनी संगीतबद्ध केलं. मन्ना डे यांच्या आवाजातील हा अल्बम आजही रसिकांच्या संग्रहातील अनमोल ठेवा मानला जातो. त्यांनी नेपाळी भाषेतील मैतिघर या चित्रपटासाठीही संगीत दिलं आणि आपल्या प्रतिभेची व्याप्ती अधिक विस्तारली.
इतकं मोठं यश मिळूनही जयदेव यांच्या आयुष्यात प्रसिद्धीचा गाजावाजा नव्हता. ते अत्यंत साधेपणाने जगले. त्यांनी कधी विवाह केला नाही. आपल्या बहिणीच्या कुटुंबाशी त्यांचं अतिशय जिव्हाळ्याचं नातं होतं आणि ते आयुष्यभर त्यांच्याच जवळ राहिले. ६ जानेवारी १९८७ रोजी, वयाच्या ६८व्या वर्षी या महान संगीतकाराने जगाचा निरोप घेतला. मात्र कलाकार शरीराने जातो, त्याची कला नाही. आजही जेव्हा रेडिओवर किंवा एखाद्या मैफिलीत जयदेव यांच्या सुरावटी ऐकू येतात, तेव्हा जाणवतं की संगीत हे काळाच्या पलीकडे जगतं.
आजच्या वेगवान, धडाकेबाज आणि तांत्रिक संगीताच्या युगात जयदेव यांचं संगीत आपल्याला शांतपणे ऐकण्याची, शब्दांमधील भावना समजून घेण्याची आणि सुरांशी मैत्री करण्याची शिकवण देतं. त्यांनी कधीच लोकप्रियतेच्या मागे धाव घेतली नाही त्यांनी फक्त उत्तम संगीत निर्माण करण्यावर विश्वास ठेवला. कदाचित म्हणूनच त्यांचं संगीत आजही तितकंच ताजं, भावपूर्ण आणि जिवंत वाटतं. जयदेव हे केवळ एक संगीतकार नव्हते; ते सुरांचे साधक होते. त्यांनी प्रत्येक रचनेत भारतीय संगीताचा आत्मा जपला आणि आपल्या शांत, संयमी स्वभावाप्रमाणेच त्यांच्या धूनही आजही मनात अलगद उतरतात. म्हणूनच भारतीय चित्रपटसंगीताचा इतिहास लिहिला जाईल, तेव्हा जयदेव यांचं नाव केवळ एका यशस्वी संगीतकाराचं नव्हे, तर संगीताला आयुष्य अर्पण करणाऱ्या एका खऱ्या कलाकाराचं म्हणून कायम आदराने घेतलं जाईल.
श्रीकांत अ. जोशी
माजी आमदार फेसबुक वॉलवरून
