कधी कधी एखाद्या माणसाचं आयुष्य म्हणजे फक्त त्याची वैयक्तिक कहाणी नसते; ते एका संपूर्ण काळाचा इतिहास असतो. रत्नाप्पा भरमाप्पा कुंभार हे त्यापैकीच एक नाव.
१५ सप्टेंबर १९०९ रोजी कोल्हापूर जिल्ह्यातील निमशिरगाव या छोट्याशा गावात एका कुंभार-शेतकरी कुटुंबात त्यांचा जन्म झाला. परिस्थिती साधी होती, पण शिक्षणाची ओढ मोठी होती. राजाराम महाविद्यालयातून त्यांनी बी.ए.ची पदवी घेतली आणि पुढे कायद्याचा अभ्यास सुरू केला. मात्र देशातील राजकीय परिस्थितीने त्यांच्या आयुष्याला वेगळीच दिशा दिली.
माधवराव बागल यांच्या विचारांचा प्रभाव त्यांच्यावर पडला आणि त्यांनी कायद्याचा अभ्यास अर्धवट सोडून स्वातंत्र्य चळवळीत उडी घेतली. संस्थानिक राजवटीविरोधातील आंदोलनात ते आघाडीवर राहिले. १९३९ मध्ये त्यांना अटक झाली, तुरुंगवास भोगला; पण संघर्ष थांबला नाही.
‘चले जाव’ आंदोलनाच्या काळात ते भूमिगत झाले. दंडोबाच्या डोंगरातून त्यांनी भूमिगत कार्यकर्त्यांच्या चळवळीचे नेतृत्व केले. ब्रिटिश सरकारने त्यांना पकडण्यासाठी २० हजार रुपयांचे बक्षीस जाहीर केले होते. तब्बल सहा वर्षे ते पोलिसांना चकवत राहिले. अगदी वडिलांच्या अंत्यदर्शनासाठी वेशांतर करून गेले, तरीही ब्रिटिशांच्या हाती लागले नाहीत.
स्वातंत्र्यानंतरही त्यांचा संघर्ष संपला नाही. देशातील संस्थाने भारतीय संघराज्यात विलीन व्हावीत यासाठी त्यांनी चळवळ उभी केली. त्यांच्या नेतृत्वाखाली पश्चिम भारतातील अनेक संस्थानांच्या विलीनीकरणाला चालना मिळाली.
पुढे ते भारतीय राज्यघटनेच्या मसुदा समितीचे सदस्य झाले आणि राज्यघटनेच्या अंतिम मसुद्यावर स्वाक्षरी करणाऱ्या मान्यवरांमध्ये त्यांचा समावेश झाला. पहिल्या लोकसभेचे खासदार, अनेक वेळा आमदार आणि महाराष्ट्र सरकारमधील मंत्री म्हणूनही त्यांनी काम केले.
पण त्यांची ओळख केवळ राजकारणी म्हणून नव्हती. शेतकऱ्यांच्या आर्थिक प्रगतीसाठी त्यांनी सहकाराचा मार्ग स्वीकारला. अथक प्रयत्नांनंतर पंचगंगा सहकारी साखर कारखान्याची उभारणी झाली. शेती, पाणी, शिक्षण आणि ग्रामीण विकास यांना त्यांनी सहकाराशी जोडले. त्यांच्या सामाजिक कार्याची दखल घेत १९८५ मध्ये त्यांना पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.
२३ डिसेंबर १९९८ रोजी इचलकरंजी येथे त्यांचे निधन झाले.
मातीशी नातं असलेल्या एका साध्या कुटुंबातून आलेल्या या माणसाने स्वातंत्र्यलढ्यापासून राज्यघटनेपर्यंत आणि सहकारापासून ग्रामीण विकासापर्यंत अनेक क्षेत्रांत आपला ठसा उमटवला.
रत्नाप्पा कुंभार यांचा प्रवास आपल्याला एक प्रश्न विचारतो — संघर्ष करण्याची तयारी आणि समाजासाठी काहीतरी उभं करण्याची जिद्द असेल, तर एका व्यक्तीचा प्रवास कित्येक पिढ्यांचं भविष्य बदलू शकतो का? 
