सुरांच्या पलीकडचे जादूगार….! श्रीनिवास खळे

(जन्म: ३० एप्रिल १९२६; मृत्यू: २ सप्टेंबर २०११)
“सावळें सुंदर रूप मनोहर ।
राहो निरंतर हृदयीं माझे ॥
आणिक कांही इच्छा आम्हां नाहीं चाड ।
तुझें नाम गोड पांडुरंगा ॥”
तुकाराम महाराजांचा हा अभंग महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यात पोहोचला आहे. शाळेतील लहान मुलांपासून ते वयोवृद्धांपर्यंत अनेकांच्या ओठांवर सहज येणाऱ्या या अभंगाला पंडित भीमसेन जोशींच्या आवाजाने एक वेगळीच उंची मिळाली. त्यांच्या स्वरातील भक्तिरस ऐकताना जणू आपण प्रत्यक्ष पंढरपूरच्या विठ्ठल मंदिराच्या गाभाऱ्यात उभे आहोत, विठूरायाच्या चरणी मन अर्पण करत आहोत, अशी अनुभूती येते. मात्र या अनुभूतीच्या मागे केवळ पंडितजींचा भारदस्त आवाज नाही, तर तितक्याच सामर्थ्याने उभे असलेले संगीत आहे आणि त्या संगीतामागे होते मराठी भावविश्वाला सुरांची अनमोल श्रीमंती देणारे संगीतकार श्रीनिवास खळे.
खळेकाकांनी एखाद्या गीताला फक्त चाल लावली असे म्हणणे त्यांच्या संगीतकलेला कमी लेखण्यासारखे होईल. त्यांनी शब्दांना स्वर दिले पण त्याही पुढे जाऊन त्या शब्दांमधील भावना शोधून काढली. कवितेचा अर्थ, तिची लय, तिच्यात दडलेली हळवी भावना आणि तिच्यामागचा अनुभव हे सगळे आपल्या सुरावटीत इतक्या सहजतेने उतरवले की त्यांचे प्रत्येक गीत श्रोत्यासाठी केवळ ऐकण्याचा विषय राहिले नाही ते एक अनुभव बनले.
श्रीनिवास खळे यांच्या संगीताची सर्वात मोठी ताकद म्हणजे त्यातील सहजता. त्यांची चाल ऐकताना कुठेही अवडंबर जाणवत नाही. सूर साधे वाटतात पण त्यामागची संगीतदृष्टी अत्यंत सूक्ष्म असते. त्यांच्या चाली शब्दांना झाकून टाकत नाहीत उलट त्या शब्दांना अधिक खुलवतात. म्हणूनच खळेकाकांचे गाणे ऐकताना प्रथम शब्द जाणवतात, मग त्या शब्दांतून भावना जागी होते आणि शेवटी त्या भावनेतून सूर मनात रेंगाळत राहतात.
‘बगळ्यांची माळ फुले अजुनी अंबरात’ हे त्याचे सुंदर उदाहरण आहे. गाण्याचे शब्द ऐकताना आकाशाचे एक काव्यमय चित्र डोळ्यांसमोर उभे राहते पण त्या चित्राला जिवंत करणारी गोष्ट म्हणजे खळेकाकांची चाल. त्यांच्या सुरांमुळे आकाशातील बगळ्यांची माळ केवळ कवितेतील प्रतिमा राहत नाही ती आपल्या डोळ्यांसमोर उमटते. हेच त्यांच्या संगीताचे वैशिष्ट्य होते.
शब्दांमध्ये जे लिहिलेले आहे ते ऐकवण्यापेक्षा शब्दांमध्ये जे अनुभवायचे आहे ते श्रोत्याला जाणवून देण्याची ताकद त्यांच्या सुरांत होती.
श्रीनिवास खळे यांच्या संगीतप्रवासाची सुरुवातही अशीच सुरेल झाली. १९५२ साली ‘गोरी गोरी पान’ आणि ‘एका तळ्यात होती बदके पिले सुरेख’ ही दोन गाणी असलेली त्यांची पहिली तबकडी प्रसिद्ध झाली. या दोन्ही गीतांमध्ये आशा भोसले यांच्या सुरांचा गोडवा होता आणि शब्द होते मराठी साहित्यविश्वातील दिग्गज कवी ग. दि. माडगूळकर अर्थात गदिमांचे. ही गाणी मूळतः ‘लक्ष्मीपूजन’ या प्रस्तावित चित्रपटासाठी लिहिली गेली होती.
परंतु नियतीने वेगळेच काही ठरवले होते. चित्रपटाच्या निर्मात्यांमध्ये बदल झाल्यामुळे खळेकाकांना त्या चित्रपटाचे संगीतकार म्हणून काम करण्याची संधी मिळाली नाही. मात्र त्यांनी या गीतांना दिलेल्या चाली गदिमांच्या मनात इतक्या खोलवर रुजल्या होत्या की त्यांनी या गीतांची स्वतंत्र तबकडी एचएमव्हीकडून करून घेतली. हा निर्णय केवळ दोन सुंदर गाण्यांना रसिकांपर्यंत पोहोचवणारा ठरला नाही, तर मराठी संगीतविश्वाला एका प्रतिभावान संगीतकाराची ओळख करून देणारा ठरला.
यानंतर खळेकाकांचा सुरांचा प्रवास अधिकाधिक समृद्ध होत गेला. त्यांनी चित्रपटांसाठी संगीत दिले, नाटकांसाठी संगीत दिले पण त्यांची खरी ओळख निर्माण झाली ती भावगीते, भक्तिगीते, बालगीते, अभंग आणि इतर गैरफिल्मी गीतांच्या माध्यमातून. मुख्य प्रवाहातील चित्रपटसृष्टीत फारसे काम न करताही एखादा संगीतकार लाखो रसिकांच्या मनात कायमचे स्थान मिळवू शकतो, याचे श्रीनिवास खळे हे अत्यंत सुंदर उदाहरण आहेत.
‘श्रावणात घन निळा बरसला’ हे गाणे आठवले की खळेकाकांच्या संगीताची जादू किती विलक्षण होती हे पुन्हा जाणवते. हे गाणे ऐकताना मनावर श्रावणाची सर झरते. आकाशात काळे ढग जमले आहेत, वातावरणात ओलावा आहे, दूरवर कुठेतरी पावसाची चाहूल लागली आहे आणि मनाच्या कोपऱ्यात एखादी जुनी आठवण हलकेच जागी झाली आहे, असे वाटते. शब्दांमध्ये हे सर्व कदाचित थेट लिहिलेले नसते पण खळेकाकांच्या सुरांनी त्या भावनेला आकार दिलेला असतो.
‘उगवला चंद्र पुनवेचा’ ऐकतानाही असाच अनुभव येतो. पौर्णिमेच्या चंद्राचे सौंदर्य, त्याचे चांदणे आणि त्या चांदण्यात दडलेली एक हळवी शांतता या सगळ्याची अनुभूती सुरांमधून मिळते. हीच तर खळेकाकांच्या संगीताची खरी जादू होती. त्यांच्या चाली बदलल्या तर गाण्याचा अर्थ कदाचित तोच राहील, पण त्याची अनुभूती बदलून जाईल. कारण त्यांनी शब्दांना दिलेली चाल ही त्या शब्दांचा आत्माच बनून गेलेली होती. मराठी संगीतसृष्टीत भावगीत, भक्तिगीत, नाट्यसंगीत, लावणी, लोकगीत, बालगीत अशा अनेक प्रकारांची समृद्ध परंपरा आहे. या गीतप्रकारांनी मराठी माणसाच्या दैनंदिन जीवनाशी एक अतूट नाते निर्माण केले आहे. घरात रेडिओवर ऐकू येणारी गाणी, आकाशवाणीवरून मनात उतरलेले सूर, एखाद्या जुन्या ध्वनिफितीत जपलेली गाणी किंवा कार्यक्रमात प्रत्यक्ष ऐकलेली भावगीते या सगळ्या आठवणींमध्ये खळेकाकांच्या संगीताचा वाटा मोठा आहे.
त्यांनी प्रसिद्धीच्या झगमगाटापेक्षा सुरांच्या शुद्धतेला महत्त्व दिले. त्यामुळे त्यांचे संगीत कधीही काळाच्या एका विशिष्ट टप्प्यात अडकून राहिले नाही. काळ बदलला, संगीत ऐकण्याची माध्यमे बदलली, नवीन पिढ्या आल्या; पण खळेकाकांची गाणी आजही तितकीच आपली वाटतात. याचे कारण त्यांच्या संगीतामध्ये असलेली भावनांची सार्वकालिकता.
त्यांच्या संगीतातील आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे गायकाच्या आवाजाची योग्य जाण. प्रत्येक आवाजाची स्वतःची एक प्रकृती असते. त्या आवाजाचा पोत, त्याची ताकद, त्यातील हळवेपणा आणि त्याच्या उच्चारांची लकब समजून घेऊन त्याला योग्य चाल देणे हे मोठ्या संगीतकाराचे लक्षण. खळेकाकांनी हे अत्यंत बारकाईने साधले.
अरुण दाते यांचा आवाज खळेकाकांना विशेष प्रिय होता. त्यांच्या नितळ, मृदू आणि भावपूर्ण आवाजाला खळेकाकांच्या चालींनी जणू एक सुंदर चौकट दिली. ‘शुक्रतारा मंद वारा’ आणि ‘पहिलीच भेट झाली’ यांसारखी गाणी आजही रसिकांच्या मनात तितकीच ताजी आहेत. त्या गाण्यांमधील प्रेम, हुरहूर आणि कोमल भावना अरुण दातेंच्या आवाजातून जितक्या सुंदरतेने पोहोचल्या, त्यामागे खळेकाकांची चाल महत्त्वाची होती.
सुरेश वाडकर यांचा आवाजही खळेकाकांच्या संगीताला विलक्षण अनुरूप ठरला. त्यांच्या आवाजातील लवचिकता आणि भावस्पर्शीपणा खळेकाकांच्या सूक्ष्म संगीतरचनेला अगदी योग्य होता. ‘काळ देहासी आला’, ‘धरिला वृथा छंद’ आणि ‘जेव्हा तुझ्या बटांना’ यांसारख्या रचनांमध्ये शब्द, सूर आणि लय यांचे अद्भुत सामंजस्य अनुभवायला मिळते. ही गाणी ऐकताना संगीत किती सूक्ष्म असू शकते आणि गायकाने त्या सूक्ष्मतेचा अर्थ समजून घेत गायले तर गाणे किती प्रभावी होऊ शकते, याचा अनुभव येतो.
खळेकाकांच्या संगीतमय प्रवासात दिग्गज गायक-गायिकांची मांदियाळीच पाहायला मिळते. पंडित भीमसेन जोशी, सुधीर फडके, वसंतराव देशपांडे, लता मंगेशकर, आशा भोसले, सुमन कल्याणपूर, माणिक वर्मा, सुलोचना चव्हाण, हृदयनाथ मंगेशकर, उषा मंगेशकर, अरुण दाते, सुधा मल्होत्रा, सुरेश वाडकर, देवकी पंडित, कविता कृष्णमूर्ती, शंकर महादेवन अशा अनेक दिग्गजांनी त्यांच्या संगीतदिग्दर्शनाखाली गाणी गायली. नव्या पिढीतील आर्या आंबेकरसारख्या गायकांपर्यंत हा सुरांचा वारसा पोहोचला, हीदेखील त्यांच्या संगीताची व्यापकता दाखवणारी गोष्ट आहे.
‘बाजे रे मुरलिया बाजे’सारख्या रचनेत भारतरत्न पंडित भीमसेन जोशी आणि भारतरत्न लता मंगेशकर या दोन महान स्वरसम्राटांना एकत्र आणण्याचे भाग्य खळेकाकांच्या संगीताला लाभले. अशा कलाकारांकडून गाणे गाऊन घेणे हीच एक मोठी जबाबदारी; पण त्या आवाजांच्या सामर्थ्याला योग्य दिशा देत त्यातून अविस्मरणीय रचना निर्माण करणे, हे खळेकाकांच्या संगीतदिग्दर्शनाचे वैशिष्ट्य होते.
खळेकाकांनी मराठीतील काही मोजक्याच चित्रपटांना संगीत दिले. ‘यंदा कर्तव्य आहे’, ‘पोरका’, ‘सोबती’, ‘जिव्हाळा’, ‘पळसाला पाने तीन’ आणि ‘बोलकी बाहुली’ या चित्रपटांचा त्यात समावेश होतो. त्याचप्रमाणे ‘पाणीग्रहण’, ‘विदूषक’ आणि ‘देवाचे पाय’ यांसारख्या नाटकांनाही त्यांनी संगीत दिले. मात्र त्यांच्या कलाकृतींचे खरे सामर्थ्य चित्रपटांच्या संख्येने मोजता येत नाही. त्यांनी जवळपास १४१ गीतांना स्वरबद्ध केले आणि अनेक गायक-गायिकांच्या आवाजातून ती रसिकांपर्यंत पोहोचवली.
‘जय जय महाराष्ट्र माझा’चा उल्लेख केल्याशिवाय खळेकाकांच्या संगीताचा विषय पूर्ण होऊच शकत नाही. या गीतातील सूर महाराष्ट्राच्या मातीतला अभिमान जागवतात. हे गीत ऐकताना अंगावर रोमांच उभे राहतात. काळानुसार या गाण्याच्या अनेक नव्या आवृत्त्या आणि प्रयोग झाले; पण मूळ चालीची मोहिनी अजूनही कायम आहे. एखाद्या गाण्याला लोकप्रियता मिळणे ही एक गोष्ट आहे, पण ते गाणे पिढ्यान्‌पिढ्या लोकांच्या सामूहिक स्मृतीचा भाग बनणे ही वेगळीच गोष्ट आहे. ‘जय जय महाराष्ट्र माझा’ने हे यश मिळवले.
‘नीज माझ्या नंदलाला’ हे गाणे ऐकताना मात्र खळेकाकांच्या संगीताचा दुसराच चेहरा दिसतो. आईच्या मायेची ऊब, बाळाला निजवताना मनात असलेली कोमलता आणि त्या क्षणातील शांत भावविश्व या गाण्यातून अलगद उतरते. अशा गीतांना वयाचे बंधन नसते. बालपणात ऐकलेले हेच गाणे मोठेपणी पुन्हा ऐकले तरी मनाला तितकीच ऊब देते. हीच कालातीत संगीताची ताकद आहे.
खळेकाकांनी केवळ गाणी निर्माण केली नाहीत; त्यांनी मराठी मनाच्या भावनांना स्वर दिले. त्यांच्या संगीतामध्ये भक्ती आहे, प्रेम आहे, विरह आहे, निसर्ग आहे, मायेची ऊब आहे, महाराष्ट्राचा अभिमान आहे आणि माणसाच्या मनातील असंख्य न बोललेल्या भावनांना शब्दांविना व्यक्त करण्याची ताकद आहे.
आज त्यांच्या काळातील अनेक ध्वनिफिती जुन्या झाल्या असतील, रेडिओची जागा मोबाईलने घेतली असेल, संगीत ऐकण्याच्या पद्धती बदलल्या असतील; पण एखाद्या शांत संध्याकाळी ‘शुक्रतारा मंद वारा’ कानावर पडते, पावसाळ्यात ‘श्रावणात घन निळा बरसला’ ऐकू येते, एखाद्या भक्तिमय सकाळी ‘सावळें सुंदर रूप मनोहर’ मनात उतरते किंवा ‘जय जय महाराष्ट्र माझा’चे सूर कानावर पडतात, तेव्हा जाणवते—काही संगीत काळाच्या पलीकडे जात असते.
श्रीनिवास खळे हे असेच काळाच्या पलीकडे गेलेले संगीतकार होते.
त्यांच्या चाली साध्या होत्या, पण त्या साधेपणात विलक्षण गूढता होती. त्या ऐकायला गोड होत्या, पण मनात उतरल्यावर त्यांची खोली जाणवायची. त्यांनी संगीताला कधीही केवळ करमणुकीचे माध्यम मानले नाही; त्यांच्या दृष्टीने संगीत हे भावना व्यक्त करण्याचे, शब्दांना अर्थ देण्याचे आणि मनापासून मनापर्यंत पोहोचण्याचे माध्यम होते.
म्हणूनच आज खळेकाका आपल्या मध्ये नसले तरी त्यांचे सूर आपल्यात आहेत. त्यांच्या रचना आपल्या आठवणींमध्ये आहेत. त्यांच्या चाली आपल्या ओठांवर आहेत. त्यांच्या संगीताने स्पर्श केलेल्या असंख्य भावनांचा ठेवा आपल्या मनात आहे.
खरे तर एखाद्या संगीतकाराचे आयुष्य संपते तेव्हा त्याचा प्रवास संपत नाही. त्याने दिलेले सूर जेव्हा पुढच्या पिढीच्या ओठांवर येतात, तेव्हा तो पुन्हा जिवंत होतो. श्रीनिवास खळे यांचेही तसेच आहे. आजही त्यांचे एखादे गाणे कानावर पडले की आपण नकळत थांबतो, ऐकतो आणि काही क्षणांसाठी त्या सुरांच्या जगात हरवून जातो.
हीच तर खळेकाकांच्या संगीताची खरी कमाल आहे त्यांचे सूर कानातून मनात उतरतात आणि मनातून कधीच बाहेर पडत नाहीत.
त्यांनी दिलेला हा सुरांचा अमूल्य ठेवा जपणे, नव्या पिढीपर्यंत पोहोचवणे आणि पुन्हा पुन्हा अनुभवणे हीच त्यांना खरी आदरांजली ठरेल.
श्रीनिवास खळे यांना मनःपूर्वक अभिवादन!
“सूर थांबतात, आवाज थांबतात, कलाकार काळाच्या पडद्याआड जातात पण मनाला भिडलेले संगीत कधीच संपत नाही ते पिढ्यान्‌पिढ्या गुणगुणत राहते.”
श्रीकांत अ. जोशी
माजी आमदार यांच्या फेसबुक वॉलवरून