युनेस्कोचा मोठा सन्मान! गौतम बुद्धांच्या पहिल्या धर्मोपदेशाची भूमी ‘सारनाथ’ जागतिक वारसा स्थळ घोषित

नवी दिल्ली : गौतम बुद्धांनी आपला पहिला धर्मोपदेश दिलेल्या ऐतिहासिक सारनाथ बौद्धस्थळाचा युनेस्कोच्या जागतिक वारसा (UNESCO World Heritage) यादीत समावेश करण्यात आला आहे. दक्षिण कोरियातील बुसान येथे सुरू असलेल्या युनेस्कोच्या जागतिक वारसा समितीच्या ४८व्या अधिवेशनात हा महत्त्वपूर्ण निर्णय घेण्यात आला. या निर्णयामुळे भारताच्या सांस्कृतिक आणि बौद्ध वारशाला जागतिक स्तरावर मोठी मान्यता मिळाली आहे.

वाराणसीपासून सुमारे १० किलोमीटर अंतरावर असलेले सारनाथ हे जगभरातील बौद्ध अनुयायांसाठी अत्यंत पवित्र तीर्थक्षेत्र मानले जाते. बोधगया येथे ज्ञानप्राप्तीनंतर तथागत गौतम बुद्धांनी याच ठिकाणी आपल्या पाच शिष्यांना पहिला धर्मोपदेश अर्थात ‘धम्मचक्कप्पवत्तन सुत्त’ दिला. या उपदेशातून त्यांनी चार आर्यसत्ये आणि अष्टांगिक मार्गाचा संदेश देत दुःखातून मुक्ती व निर्वाणाचा मार्ग जगासमोर मांडला. याच घटनेपासून बौद्ध धर्माच्या प्रसाराची औपचारिक सुरुवात झाल्याचे मानले जाते.

सारनाथला बौद्ध इतिहासात अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. सम्राट अशोकाने इ.स.पूर्व तिसऱ्या शतकात येथे स्तंभ, स्तूप आणि विहारांची उभारणी केली. सारनाथमधील अशोक स्तंभाचे सिंहशीर्ष हे आज भारताचे राष्ट्रीय चिन्ह असून, भारतीय तिरंग्यातील २४ आऱ्यांचे अशोकचक्रही येथील धर्मचक्रावर आधारित आहे.

सारनाथमधील धम्मेक स्तूप, चौखंडी स्तूप, सारनाथ पुरातत्त्व संग्रहालय आणि इतर प्राचीन बौद्ध अवशेष भारताच्या समृद्ध सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि आध्यात्मिक परंपरेची साक्ष देतात. गेल्या अडीच हजार वर्षांहून अधिक काळापासून हे स्थळ करुणा, प्रज्ञा आणि शांततेचा संदेश देत जगभरातील भाविकांना प्रेरणा देत आहे.

यापूर्वी वाराणसीला युनेस्कोकडून ‘सिटी ऑफ म्युझिक’ हा दर्जा मिळाला होता. आता सारनाथचाही जागतिक वारसा स्थळांच्या यादीत समावेश झाल्यामुळे वाराणसीचे जागतिक महत्त्व आणखी वाढले आहे. यामुळे बौद्ध पर्यटनाला मोठी चालना मिळण्याबरोबरच वारसा संवर्धन, संशोधन आणि पर्यटन सुविधांच्या विकासालाही गती मिळण्याची अपेक्षा व्यक्त केली जात आहे. भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण (ASI) संस्थेलाही संवर्धनाची कामे अधिक प्रभावीपणे राबविण्यास मदत होणार आहे.