उत्तुंग व्यक्तिमत्त्व : राजा ढाले

बंडखोरी, बुद्धिप्रामाण्यवाद आणि फुले-आंबेडकरी विचारनिष्ठेचा अखंड प्रवास

अरुण वाघ
काही व्यक्ती आपल्या काळात जगतात; काही व्यक्ती आपल्या काळाला प्रश्न विचारतात; तर काही व्यक्ती आपल्या काळाच्या प्रस्थापित चौकटीच बदलून टाकतात. राजा ढाले हे तिसऱ्या प्रकारचे व्यक्तिमत्त्व होते. महाराष्ट्राच्या सामाजिक, राजकीय, सांस्कृतिक आणि साहित्यिक जीवनात त्यांनी केलेले कार्य केवळ एका व्यक्तीचे योगदान म्हणून पाहता येणार नाही. ते एका वैचारिक अस्वस्थतेचे, एका बंडखोर सामाजिक जाणिवेचे आणि फुले-आंबेडकरी मानवमुक्तीच्या विचारपरंपरेचे सशक्त प्रकटीकरण होते.
राजा ढाले हे नाव उच्चारले की डोळ्यांसमोर उभा राहतो तो व्यवस्थेविरुद्ध दंड थोपटून उभा असलेला निर्भीड बुद्धिवादी; अन्यायाच्या मुळावर घाव घालणारा आक्रमक विचारवंत; प्रस्थापित साहित्यिक-सांस्कृतिक सत्ताकेंद्रांना आव्हान देणारा समीक्षक; दलित पँथरच्या माध्यमातून रस्त्यावर उतरलेला लढवय्या कार्यकर्ता; आणि बुद्ध, फुले, आंबेडकर यांच्या विचारांना आधुनिक विवेकाच्या कसोटीवर तपासणारा अभ्यासक.
त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची खरी उंची केवळ त्यांच्या लोकप्रियतेत नव्हती. उक्ती आणि कृती यांचा झालेला विलक्षण समन्वय ही त्यांच्या जीवनाची खरी ओळख होती.
‘काळा स्वातंत्र्यदिन’ : एका लेखाने निर्माण केलेली वैचारिक खळबळ
१९७२ च्या स्वातंत्र्यदिनाच्या रौप्यमहोत्सवी विशेषांकात साधनाने प्रकाशित केलेल्या ‘काळा स्वातंत्र्यदिन’ या लेखाने महाराष्ट्राच्या सामाजिक आणि राजकीय मनाला हादरा दिला. स्वातंत्र्याचा उत्सव साजरा करताना स्वातंत्र्याचा लाभ नेमका कोणाला झाला, हा मूलभूत प्रश्न या लेखाने उपस्थित केला.
राष्ट्राची प्रतीके महत्त्वाची की राष्ट्रातील माणूस?
हा प्रश्न वरकरणी साधा वाटतो; पण भारतीय सामाजिक वास्तवाच्या संदर्भात तो अत्यंत अस्वस्थ करणारा होता. स्वातंत्र्य मिळून पंचवीस वर्षे झाल्यानंतरही जात, अस्पृश्यता, विषमता, दारिद्र्य आणि सामाजिक अपमान कायम असेल, तर केवळ राष्ट्रध्वज, राष्ट्रगीत आणि राष्ट्रीय अभिमान यांच्या आधारे स्वातंत्र्याचे मूल्यमापन करता येईल काय?
याच प्रश्नामुळे प्रतिक्रियांचे वादळ उठले. निषेधाच्या सभा झाल्या. वाद झाले. पण राजा ढाले आपल्या भूमिकेवर ठाम राहिले. अखेरीस साधनाचे संपादक एस. एम. जोशी यांनी या लेखाच्या संदर्भात माफी मागितली.
पण या प्रकरणाचे महत्त्व माफी मागण्यात किंवा निषेध करण्यात नाही. त्याचे महत्त्व या गोष्टीत आहे की, राजा ढाले यांनी राष्ट्रवादाच्या भावनिक चौकटीसमोर सामाजिक न्यायाचा प्रश्न उभा केला.
हा प्रश्न आजही तितकाच जिवंत आहे.
दलित पँथर : रस्त्यावर उतरलेला विचार
१९७०चे दशक हे महाराष्ट्राच्या सामाजिक इतिहासातील अस्वस्थतेचे दशक होते. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या महापरिनिर्वाणानंतर परिवर्तनवादी चळवळीसमोर नेतृत्व, दिशा आणि संघटनात्मक क्षमतेचे प्रश्न निर्माण झाले होते. अशा परिस्थितीत राजा ढाले यांच्यासारख्या तरुण नेतृत्वाचा उदय झाला.
दलित पँथर ही केवळ एक संघटना नव्हती. ती दलित तरुणांच्या असंतोषाला मिळालेली आक्रमक आणि सांस्कृतिक अभिव्यक्ती होती.
“अत्याचार झाल्यास पँथरला कळवा” अशा स्वरूपाचे संदेश गावोगावी पोहोचले. अन्यायाला गप्प बसून सहन करण्याऐवजी त्याला प्रतिकार करण्याची मानसिकता निर्माण झाली. ‘जयभीम’ हा केवळ अभिवादनाचा शब्द न राहता तो स्वाभिमान, प्रतिकार आणि सामाजिक परिवर्तनाचा घोष बनला.
दलित पँथरच्या उदयाने महाराष्ट्रातील दलित तरुणांच्या मनात एक मूलभूत बदल घडला—पीडित असण्यापासून प्रतिकार करणारा नागरिक होण्यापर्यंतचा प्रवास.
याच ठिकाणी राजा ढाले यांच्या नेतृत्वाचे महत्त्व दिसते.
त्यांनी केवळ संघटना उभी केली नाही; त्यांनी कार्यकर्त्याच्या मनात प्रश्न निर्माण केला. सभा, संमेलने, परिषदा, भाषणे, मुलाखती, लेखन आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम यांच्या माध्यमातून त्यांनी चळवळीला वैचारिक अधिष्ठान देण्याचा प्रयत्न केला.
साहित्याच्या प्रस्थापित चौकटीला दिलेले आव्हान
राजा ढाले यांचे महत्त्व केवळ राजकीय किंवा सामाजिक चळवळीपुरते मर्यादित नाही. मराठी साहित्याच्या इतिहासातही त्यांचे योगदान स्वतंत्रपणे नोंदवावे लागेल.
१९६०च्या दशकात मराठी साहित्यामध्ये अनियतकालिकांची जी चळवळ उभी राहिली, त्यात राजा ढाले हे महत्त्वाचे प्रवर्तक होते. येऊ, आता, तापसी, विद्रोह, जातक, समदृष्टी, चकवर्ती, नवदिशा अशा विविध नियतकालिकांच्या माध्यमातून त्यांनी प्रस्थापित साहित्यिक अभिरुचीला प्रश्न विचारला.
त्यांचा ‘सत्यकथेची सत्यकथा’ हा लेख केवळ साहित्यिक टीका नव्हती. साहित्याच्या क्षेत्रातही सत्ता, गट, प्रतिष्ठा, मान्यता आणि प्रस्थापितपणा कसा काम करतो, याचा त्यात शोध होता.
राजा ढाले यांना साहित्य हे केवळ सौंदर्याचा अनुभव देणारे माध्यम मान्य नव्हते. साहित्याच्या सामाजिक जबाबदारीचा प्रश्न त्यांच्या लेखनाच्या केंद्रस्थानी होता.
याच कारणामुळे त्यांच्या लेखनाने मराठी साहित्याच्या एका बंदिस्त विश्वाला अस्वस्थ केले.
दलित साहित्याच्या उदयाच्या इतिहासातही राजा ढाले यांचे योगदान स्वतंत्रपणे तपासावे लागेल. दलित अनुभवाला साहित्यिक अभिव्यक्ती मिळवून देताना केवळ ‘दुःखाचे वर्णन’ पुरेसे नाही, तर त्या दुःखामागील सामाजिक संरचना उघड करणे आवश्यक आहे, ही जाणीव त्यांनी तीव्र केली.
‘धम्मलिपी’ : विवेकाचा आणि बुद्धिवादाचा आसूड
राजा ढाले यांच्या वैचारिक कारकिर्दीत धम्मलिपीला विशेष स्थान आहे.
धम्मलिपीने बौद्ध धम्माचा प्रचार केवळ धार्मिक विधींच्या चौकटीत न करता त्याला विवेक, सामाजिक समता आणि बुद्धिप्रामाण्यवादाच्या संदर्भात मांडण्याचा प्रयत्न केला.
‘रिडल्स ऑफ हिंदुइझम’च्या निमित्ताने निर्माण झालेल्या वादात राजा ढाले अग्रभागी होते. वाचन, चिंतन, संदर्भांचा अभ्यास आणि उपरोधिक पण तर्कशुद्ध विवेचन यांच्या साहाय्याने त्यांनी धार्मिक परंपरांकडे चिकित्सक दृष्टीने पाहण्याची भूमिका घेतली.
त्यांच्या भाषणात भावनिक घोषणांपेक्षा संदर्भ, तर्क आणि प्रतिप्रश्न असत. त्यामुळे त्यांच्या सभांमध्ये केवळ टाळ्या वाजत नसत; विचार करण्याची प्रक्रिया सुरू होत असे.
क्रांती आणि प्रतिक्रांतीच्या संघर्षात त्यांची भूमिका म्हणूनच महत्त्वाची ठरते.
राजा ढाले आणि ‘दलित’ अस्मितेचा प्रश्न
राजा ढाले यांच्या विचारविश्वातील एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि काहीसा गुंतागुंतीचा मुद्दा म्हणजे ‘दलित’ या संज्ञेबद्दलची त्यांची भूमिका.
त्यांच्या मते ‘दलितत्व’ ही आपली स्वेच्छेने स्वीकारलेली अस्मिता नाही. मनुवादी सामाजिक व्यवस्थेने लादलेली अवस्था म्हणून त्याकडे पाहिले पाहिजे. म्हणून दलितत्वाला कायमची ओळख किंवा अंतिम आदर्श मानण्याऐवजी त्या अवस्थेतून मुक्त होणे हे ध्येय असले पाहिजे.
ही भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे.
कारण अस्मिता म्हणजे गुलामगिरीची खूण नव्हे; अस्मिता म्हणजे गुलामगिरीविरुद्ध उभे राहण्याची चेतना.
जातव्यवस्थेने निर्माण केलेल्या ‘दलित’ अवस्थेला शाश्वत करून ठेवणे आणि तिच्या निर्मूलनासाठी लढणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. राजा ढाले यांच्या विचारातील हा फरक समजून घेतल्याशिवाय त्यांच्या लेखनाचे मूल्यमापन अपुरे ठरेल.
फुले-आंबेडकरी विचार त्यांच्या दृष्टीने केवळ राजकीय घोषणा नव्हती. ती माणसाच्या प्रतिष्ठेची, स्वातंत्र्याची आणि समतेची वैचारिक चौकट होती.
बुद्ध की बौद्ध?—धम्माची आधुनिक व्याख्या
राजा ढाले यांच्या विचारविश्वातील सर्वांत वैशिष्ट्यपूर्ण भाग म्हणजे बुद्ध, बुद्धत्व आणि बौद्धत्व यांच्यात त्यांनी केलेला भेद.
त्यांच्या मते बुद्ध हा ऐतिहासिक व्यक्ती आहे; बुद्धत्व हे त्याच्या विचारांशी जोडलेले व्यक्तिमत्त्व आहे; तर बौद्धत्व ही पुढे विकसित झालेली धार्मिक-सांस्कृतिक परंपरा असू शकते.
यामुळे त्यांचा प्रश्न अत्यंत मूलभूत बनतो—
आपल्याला बुद्धाच्या नावाशी जोडलेली धार्मिकता स्वीकारायची आहे की बुद्धाचा मूलभूत विचार?
हा प्रश्न आजच्या बौद्ध समाजासाठीही महत्त्वाचा आहे.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी १४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी स्वीकारलेला धम्म हा पारंपरिक धार्मिकतेची पुनरावृत्ती नव्हता. तो सामाजिक नैतिकता, विवेक, समता आणि मानवमुक्तीच्या दिशेने केलेला ऐतिहासिक हस्तक्षेप होता. राजा ढाले यांनी या आंबेडकरी धम्माच्या आधुनिक आणि चिकित्सक स्वरूपाला अधोरेखित करण्याचा प्रयत्न केला.
म्हणूनच त्यांच्या विचारात बुद्ध हा केवळ पूजनीय व्यक्ती नसून विचार करण्याची पद्धत आहे.
लोकशाही आणि धम्म
राजा ढाले यांचा एक अत्यंत महत्त्वाचा विचार म्हणजे आधुनिक लोकशाही आणि पारंपरिक धर्म यांच्यातील विसंगती.
विज्ञानाने जग बदलले; लोकशाहीने नागरिकत्वाची संकल्पना बदलली; मानवी अधिकारांच्या कल्पनेने व्यक्तीच्या प्रतिष्ठेला केंद्रस्थानी आणले. पण अनेक धार्मिक व्यवस्था अजूनही जन्माधारित विषमता, दैववाद, अधिकारशाही आणि अपरिवर्तनीय पवित्र ग्रंथांच्या चौकटीत अडकलेल्या आहेत.
या पार्श्वभूमीवर राजा ढाले आंबेडकरांच्या लोकशाहीविषयक दृष्टिकोनाकडे लक्ष वेधतात.
डॉ. आंबेडकरांसाठी लोकशाही ही केवळ शासनपद्धती नव्हती. ती जीवनपद्धती होती. स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता या तिच्या मूलभूत मूल्यांशिवाय लोकशाही केवळ निवडणुकीची यंत्रणा ठरते.
राजा ढाले यांच्या धम्मविचाराची खरी ताकद याच ठिकाणी दिसते—धम्माला त्यांनी विधींपेक्षा नैतिकता, श्रद्धेपेक्षा विवेक आणि परंपरेपेक्षा मानवमुक्तीशी जोडले.
१४ ऑक्टोबर : तारीख आणि तिथीचा प्रश्न
१४ ऑक्टोबर १९५६च्या धम्मदीक्षा दिनाचे महत्त्व कमी करून तो केवळ पारंपरिक दसऱ्याच्या चौकटीत पाहण्याबाबत राजा ढाले यांनी व्यक्त केलेली भूमिका त्यांच्या ऐतिहासिक जाणिवेचे उदाहरण आहे.
त्यांच्या मते १४ ऑक्टोबर ही विशिष्ट ऐतिहासिक घटना दर्शवणारी तारीख आहे, तर दसरा ही तिथी आहे. दोन्ही एकच मानणे म्हणजे दोन वेगवेगळ्या कालगणना पद्धतींचे स्वरूप दुर्लक्षित करणे होय.
हा मुद्दा केवळ दिनदर्शिकेचा नाही. त्यामागे एक व्यापक प्रश्न आहे—
आंबेडकरी धम्मक्रांतीला तिचे स्वतंत्र ऐतिहासिक आणि वैचारिक महत्त्व आपण देणार आहोत की तिला पुन्हा पारंपरिक सांस्कृतिक चौकटीत सामावून घेणार आहोत?
राजा ढाले यांची भूमिका या दुसऱ्या प्रक्रियेविरुद्ध होती.
रक्ताची शुद्धता आणि जातव्यवस्थेचा मिथक
मानवी वंशाच्या ‘शुद्धते’च्या कल्पनेवरही राजा ढाले यांनी कठोर प्रहार केला. मानववंशाच्या दीर्घ इतिहासात स्थलांतर, आंतरविवाह, संघर्ष, संकर आणि विविध लोकसमूहांचे परस्पर मिश्रण घडत आले आहे. त्यामुळे ‘शुद्ध रक्त’, ‘शुद्ध वंश’ किंवा जन्माधारित श्रेष्ठत्वाच्या कल्पना वैज्ञानिक कसोटीवर टिकत नाहीत.
भारतीय जातिव्यवस्थेचा पाया मोठ्या प्रमाणात जन्माधारित शुद्धता-अशुद्धतेच्या संकल्पनांवर उभा राहिला आहे. त्यामुळे रक्ताच्या शुद्धतेच्या मिथकाला प्रश्न विचारणे म्हणजे जातव्यवस्थेच्या वैचारिक मुळांवर प्रश्न उपस्थित करणे होय.
आजच्या आनुवंशिक विज्ञानाच्या अधिक प्रगत अभ्यासाच्या प्रकाशात या विषयाचा नव्याने विचार करणे आवश्यक आहे. राजा ढाले यांनी उपस्थित केलेला प्रश्न मात्र आजही तितकाच महत्त्वाचा आहे—माणसाची किंमत त्याच्या जन्माने ठरते की त्याच्या मानवी गुणांनी?
चित्रकार, कवी, लेखक, समीक्षक आणि संशोधक
राजा ढाले यांचे व्यक्तिमत्त्व एका चौकटीत बसत नाही.
ते चित्रकार होते. कवी होते. ललित लेखक होते. समीक्षक होते. संपादक होते. अनुवादक होते. बौद्ध तत्त्वज्ञानाचे अभ्यासक होते. इतिहासाचे संशोधक होते. आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे ते निर्भीड वक्ते आणि स्वतंत्र विचार करणारे बुद्धिवादी होते.
स्थितीच्या कविता हा त्यांचा चर्चित कवितासंग्रह असो, अस्तित्वाच्या रेषा असो किंवा धम्माची परिभाषा, दलित पँथरची संस्थापक : वस्तुस्थिती आणि विपर्यास, बौद्ध पूजापाठ, धम्मपदचा मराठी अनुवाद अशा विविध कामांचा विचार केला तर त्यांच्या प्रतिभेचा विस्तार लक्षात येतो.
बालकवितांपासून झेन कथांपर्यंत, साहित्यिक समीक्षेपासून बौद्ध तत्त्वज्ञानापर्यंत आणि सामाजिक आंदोलनापासून राजकीय संघटनापर्यंत त्यांनी केलेला प्रवास विलक्षण आहे.
त्यांच्या प्रस्तावना, समीक्षा आणि संशोधनात्मक लेखनाचा स्वतंत्र अभ्यास व्हायला हवा. कारण अनेकदा एखाद्या लेखकाची स्वतःची साहित्यकृती जितकी महत्त्वाची असते, तितकेच त्याने इतर साहित्यकृतींकडे पाहण्याचे दिलेले निकष महत्त्वाचे ठरतात.
‘राजा बोले, दल हाले’ : लोकप्रियतेच्या पलीकडचा अर्थ
‘राजा बोले, दल हाले’ ही लोकप्रिय म्हण त्यांच्या प्रभावाचे एक चित्र उभे करते. पण राजा ढाले यांच्या लोकप्रियतेकडे केवळ व्यक्तिपूजेच्या दृष्टीने पाहणे त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाला कमी लेखणे ठरेल.
त्यांच्या प्रभावाचा खरा आधार होता—बौद्धिक आत्मविश्वास.
त्यांनी कार्यकर्त्याला केवळ घोषणा दिल्या नाहीत; त्यांनी त्याला वाचायला शिकवले. प्रश्न विचारायला शिकवले. प्रस्थापिताला घाबरू नये, असे शिकवले. स्वतःच्या परंपरेचीही चिकित्सा करता आली पाहिजे, हे शिकवले.
म्हणूनच अनेक कार्यकर्ते आजही स्वतःला “ढालेंच्या तालमीतला” म्हणून ओळखतात, याचा अर्थ त्यांच्या संघटनात्मक प्रभावापेक्षा त्यांच्या वैचारिक संस्कारांचा प्रभाव मोठा होता.
भौतिक सुखापेक्षा विचारांची श्रीमंती
आजच्या काळात विचारांपेक्षा प्रतिमा, तत्त्वांपेक्षा सोय आणि चळवळीपेक्षा व्यक्तिगत प्रतिष्ठेला महत्त्व मिळत असताना राजा ढाले यांचे जीवन अधिक ठळकपणे समोर येते.
तत्त्वांशी तडजोड न करता स्वतःच्या अटींवर जगणे सोपे नसते. विशेषतः सामाजिक चळवळीत दीर्घकाळ सक्रिय राहणाऱ्या व्यक्तीसमोर सत्ता, प्रतिष्ठा, पद, आर्थिक लाभ आणि व्यक्तिगत संबंध यांची अनेक प्रलोभने असतात.
राजा ढाले यांचे वैशिष्ट्य असे की त्यांनी या सर्वांपेक्षा विचारनिष्ठेला प्राधान्य दिले.
यामुळे त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाभोवती काही वाद निर्माण झाले असतील, काही मतभेद झाले असतील, त्यांच्या भूमिकांशी प्रत्येकजण सहमत असेलच असे नाही. पण मतभेद असणे आणि वैचारिक प्रामाणिकता नाकारणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.
राजा ढाले यांचे मूल्यमापन करताना ही चिकित्सक दृष्टी आवश्यक आहे.
राजा ढाले : एका व्यक्तीपेक्षा एक वैचारिक प्रक्रिया
राजा ढाले यांचे मोठेपण त्यांच्या व्यक्तीपूजेत नाही; उलट त्यांच्या विचारांना सतत प्रश्नांच्या कसोटीवर तपासण्यात आहे.
फुले आणि आंबेडकर हे त्यांच्या विचारविश्वाचे दोन प्रमुख आधारस्तंभ होते. बुद्ध, कबीर, संतपरंपरा, आधुनिक विज्ञान, साहित्य, इतिहास आणि सामाजिक न्याय यांच्या विविध प्रवाहांशी संवाद साधत त्यांनी स्वतःची वैचारिक भूमिका घडवली.
त्यांच्यासाठी फुले म्हणजे सामाजिक गुलामगिरीविरुद्धचा संघर्ष; आंबेडकर म्हणजे संविधानिक लोकशाही, सामाजिक समता आणि बौद्धिक स्वातंत्र्याचा आधुनिक प्रकल्प; आणि बुद्ध म्हणजे विवेक, नैतिकता आणि मानवमुक्तीची दिशा.
म्हणूनच त्यांच्या विचारांचा केंद्रबिंदू एका वाक्यात सांगायचा झाला तर तो असा—
माणूस हा कोणत्याही धर्मापेक्षा, जातीपेक्षा, परंपरेपेक्षा आणि प्रतीकापेक्षा श्रेष्ठ आहे.
आजच्या पिढीने राजा ढाले यांच्याकडून काय घ्यावे?
राजा ढाले यांच्या वारशाचा प्रश्न केवळ त्यांच्या जयंतीपुरता मर्यादित ठेवणे त्यांच्या कार्यावर अन्याय ठरेल.
त्यांच्या स्मृतीला खरी आदरांजली म्हणजे त्यांचे लेखन पुन्हा वाचणे, त्यांचे विचार तपासणे, त्यांच्याशी असहमत असलेल्या मुद्द्यांवरही चिकित्सक चर्चा करणे आणि त्यांनी उभे केलेले प्रश्न आजच्या सामाजिक वास्तवाशी जोडणे.
जात अजूनही जिवंत आहे. धार्मिक ध्रुवीकरण वाढत आहे. विज्ञानाच्या युगात अंधश्रद्धेला नवे माध्यम मिळत आहे. लोकशाहीच्या संस्थांपुढे नवी आव्हाने उभी आहेत. साहित्य आणि संस्कृतीच्या क्षेत्रातही बाजार, सत्ता आणि प्रतिष्ठेचे दबाव कायम आहेत.
अशा वेळी राजा ढाले यांची बंडखोरी केवळ भूतकाळातील आठवण राहू शकत नाही.
ती वर्तमानाला प्रश्न विचारणारी शक्ती बनली पाहिजे.
एक अलौकिक आख्यायिका
बुद्ध-कबीरपासून फुले-आंबेडकरांपर्यंत आलेल्या मानवमुक्तीच्या प्रदीर्घ परंपरेत राजा ढाले हे एक महत्त्वाचे आधुनिक दुवे आहेत. त्यांनी ही परंपरा केवळ श्रद्धेने स्वीकारली नाही; तिच्याशी संवाद साधला, तिची चिकित्सा केली आणि आधुनिक काळाच्या प्रश्नांशी तिचे नाते जोडण्याचा प्रयत्न केला.
त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात बंडखोरपणा होता, पण तो केवळ नकारात्मक नव्हता. त्यामागे पर्यायी समाजव्यवस्थेची आकांक्षा होती. त्यांच्यात आक्रमकता होती, पण तिच्यामागे अन्यायाविरुद्धची नैतिक चीड होती. त्यांच्यात विद्वत्ता होती, पण ती केवळ ग्रंथालयात बंदिस्त नव्हती; ती रस्त्यावरच्या आंदोलनाशी जोडलेली होती. त्यांच्यात साहित्यिक प्रतिभा होती, पण ती सामाजिक बांधिलकीपासून अलग नव्हती.
म्हणूनच राजा ढाले यांचे व्यक्तिमत्त्व एका विशेषणात पकडता येत नाही.
ते चित्रकारही होते आणि चळवळीकडे चित्र बदलण्याच्या दृष्टीने पाहणारेही; कवीही होते आणि समाजाच्या वेदनेला शब्द देणारेही; समीक्षकही होते आणि प्रस्थापिततेचे मुखवटे फाडणारेही; बौद्ध विचारवंतही होते आणि धम्माला आधुनिक विवेकाच्या कसोटीवर तपासणारेही; कार्यकर्तेही होते आणि कार्यकर्त्याच्या मनात प्रश्न निर्माण करणारेही.
आजच्या तत्वहीन आणि सत्वहीन भाऊगर्दीत विचारांशी तडजोड न करता जगण्याचे धैर्य दुर्मीळ झाले आहे. अशा काळात राजा ढाले यांचे जीवन आपल्याला एका मूलभूत मूल्याची आठवण करून देते—चळवळीत असणे पुरेसे नाही; चळवळीच्या विचारांशी प्रामाणिक असणे आवश्यक आहे.
“अखेरचा एक जरी माणूस उरला तरी त्याने समतेसाठी लढले पाहिजे,” ही त्यांच्या विचारांची मध्यवर्ती जिद्द मानली तर त्यांचे संपूर्ण जीवन त्याच जिद्दीची साक्ष देताना दिसते.
त्यांच्या चारित्र्याची लख्खता, वैचारिक स्वातंत्र्य, प्रखर आत्मविश्वास, तर्कशुद्धता आणि फुले-आंबेडकरी विचारांशी असलेली निष्ठा यामुळे परिवर्तनवादी चळवळीच्या इतिहासात त्यांचे स्थान निश्चितच उंच आहे.
राजा ढाले हे केवळ आंबेडकरी चळवळीचे नेते नव्हते.
ते एका पिढीच्या अस्वस्थ विवेकाचे नाव होते.
ते बंडखोरीचे पर्यायवाची होते.
ते प्रस्थापिततेला दिलेले निर्भीड आव्हान होते.
ते विचाराला कृतीची जोड देणारे व्यक्तिमत्त्व होते.
त्यांचे जीवन म्हणजे एका व्यक्तीची चरित्रकथा नव्हे; ती महाराष्ट्राच्या परिवर्तनवादी इतिहासातील एका धगधगत्या पर्वाची कहाणी आहे.
अनेक वर्षे राजा ढाले यांच्या सहवासात राहण्याची संधी मिळाल्यामुळे त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील अनेक पैलू जवळून अनुभवता आले. त्या सहवासातून मनावर उमटलेली छाप शब्दांत पूर्णपणे व्यक्त होणे अशक्य आहे. तरीही त्यांच्या जयंतीच्या निमित्ताने त्यांच्या उत्तुंग व्यक्तिमत्त्वाकडे नव्या पिढीचे लक्ष वेधण्याचा हा अल्पसा प्रयत्न.
राजा ढाले यांच्या स्मृतीला विनम्र अभिवादन!