(जन्म: ४ ऑगस्ट १९४४)
काही वाढदिवस हे फक्त एका व्यक्तीच्या जन्माचा उत्सव नसतात ते त्या व्यक्तीने आपल्या कर्तृत्वाने समृद्ध केलेल्या सांस्कृतिक विश्वाचाही आनंदसोहळा असतो. मराठी रंगभूमी, चित्रपट आणि साहित्यविश्वाला आपल्या अद्वितीय प्रतिभेने अधिक समृद्ध करणाऱ्या दिलीप प्रभावळकर यांचा वाढदिवस हा असाच एक आनंदाचा दिवस आहे. या निमित्ताने त्यांच्या कारकिर्दीकडे, त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाकडे आणि त्यांनी साकारलेल्या असंख्य अविस्मरणीय भूमिकांकडे पुन्हा एकदा प्रेमाने आणि कृतज्ञतेने पाहावंसं वाटतं.
दिलीप प्रभावळकर हे नाव उच्चारलं की प्रत्येकाच्या मनात वेगवेगळी व्यक्तिरेखा उभी राहते. कोणाला ‘हसवा फसवी’ तील त्यांचा भन्नाट विनोद आठवतो, कोणाला ‘चौकट राजा’ तील अंतर्मुख करणारा अभिनय, तर कोणाच्या डोळ्यांसमोर ‘लगे रहो मुन्नाभाई’ मधील गांधीजींचं तेजस्वी, प्रसन्न रूप उभं राहतं. हीच तर एका मोठ्या कलाकाराची खरी ओळख असते. तो स्वतःपेक्षा त्याने साकारलेली पात्रं लोकांच्या मनात जास्त काळ जिवंत ठेवतो.
आजच्या काळात अभिनयाचा अर्थ अनेकदा मोठमोठे संवाद, भडक सादरीकरण किंवा प्रसिद्धीचा झगमगाट असा घेतला जातो पण दिलीप प्रभावळकर यांनी आपल्या संपूर्ण कारकिर्दीत याच्या अगदी विरुद्ध वाट निवडली. त्यांनी अभिनयाला साधना मानली. प्रत्येक भूमिकेकडे त्यांनी नव्या विद्यार्थ्याच्या जिज्ञासेने पाहिलं आणि प्रत्येक पात्रात स्वतःला इतकं झोकून दिलं की पडद्यावर दिलीप प्रभावळकर दिसतच नाहीत दिसतं ते फक्त ते पात्र.
त्यांच्या चेहऱ्यावरचे सूक्ष्म हावभाव, संवादातील अचूक लय, प्रसंगानुसार बदलणारी देहबोली आणि पात्राच्या मनात शिरण्याची विलक्षण क्षमता यामुळे त्यांनी असंख्य भूमिका अजरामर केल्या. विनोदी भूमिका असो, गंभीर व्यक्तिरेखा असो, खलनायकी छटा असलेलं पात्र असो किंवा एखादा निरागस, साधाभोळा माणूस प्रत्येक वेळी त्यांनी अभिनयाचा नवा पैलू रसिकांसमोर उलगडला.
विशेष म्हणजे पडद्यावर इतक्या रंगीबेरंगी भूमिका साकारणारा हा कलाकार प्रत्यक्ष आयुष्यात मात्र अत्यंत शांत, संयमी, मितभाषी आणि लाघवी आहे. प्रसिद्धीच्या प्रकाशझोतात राहण्यापेक्षा आपल्या कामातून बोलणं त्यांना अधिक प्रिय आहे. कलेबद्दलची ही निष्ठाच त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाला अधिक मोठं बनवते.
अभिनेता म्हणून त्यांनी जितकं योगदान दिलं, तितकंच लेखक म्हणूनही दिलं आहे. त्यांच्या लेखनात रोजच्या आयुष्यातील साधे प्रसंग असतात पण ते इतक्या मिश्कील आणि तरल शैलीत मांडलेले असतात की वाचक हसत-हसत अंतर्मुख होतो. त्यांचा विनोद कधीही टोचणारा नाही, कोणाला कमी लेखणारा नाही. तो संवेदनशील आहे, सुसंस्कृत आहे आणि म्हणूनच सर्व वयोगटातील वाचकांना आपलासा वाटतो.
दिलीप प्रभावळकर यांच्या कारकिर्दीचा विचार केला की एक गोष्ट स्पष्ट जाणवते त्यांनी कधीही भूमिका निवडताना सुरक्षित वाट निवडली नाही. ‘चेटकी’ पासून ‘चौकट राजा’ पर्यंत, ‘हसवा फसवी’ पासून ‘नातीगोती’, ‘एक झुंज वाऱ्याशी’ आणि ‘कलम ३०२’ पर्यंत प्रत्येक भूमिकेत त्यांनी स्वतःला नव्यानं घडवलं. प्रत्येक व्यक्तिरेखेचा स्वतंत्र स्वभाव, चाल, बोलणं आणि भावविश्व त्यांनी इतक्या बारकाईने उभं केलं की त्या भूमिका आजही रसिकांच्या स्मरणात ताज्या आहेत.
महाराष्ट्रातील चिमुकल्यांचे लाडके “आबा” असोत किंवा संपूर्ण देशाच्या मनावर अधिराज्य गाजवणारे ‘लगे रहो मुन्नाभाई’ मधील महात्मा गांधी, प्रत्येक भूमिकेत त्यांनी केवळ अभिनय केला नाही तर त्या पात्राला आत्मा दिला. त्यामुळे त्यांच्या भूमिका केवळ पाहिल्या जात नाहीत, तर अनुभवल्या जातात.
खरा कलाकार पुरस्कारांनी मोठा होत नाही तो प्रेक्षकांच्या मनात मिळालेल्या स्थानामुळे मोठा होतो. दिलीप प्रभावळकर यांनी हे स्थान अनेक दशकांच्या सातत्यपूर्ण मेहनतीने, प्रामाणिकपणाने आणि आपल्या असामान्य प्रतिभेने मिळवलं आहे. त्यांच्या अभिनयाने अनेक कलाकारांना प्रेरणा दिली, त्यांच्या लेखनाने अनेक वाचकांना विचार करायला शिकवलं आणि त्यांच्या साधेपणाने मोठेपणाचा खरा अर्थ समजावून सांगितला.
आज त्यांच्या वाढदिवसानिमित्त त्यांना मनःपूर्वक शुभेच्छा देताना एकच भावना मनात दाटून येते अशा कलाकारांचा जन्म हा केवळ त्यांच्या कुटुंबासाठी नव्हे, तर संपूर्ण समाजासाठी एक भाग्ययोग असतो. त्यांनी साकारलेल्या व्यक्तिरेखा, त्यांनी लिहिलेलं साहित्य आणि त्यांनी जपलेली मूल्यं येणाऱ्या अनेक पिढ्यांना प्रेरणा देत राहतील.
आपण निरोगी, आनंदी आणि सर्जनशील आयुष्य जगत राहा. आपल्या अभिनयाचा आणि लेखणीचा प्रकाश मराठी संस्कृतीला असाच उजळत राहो. वाढदिवसाच्या मनःपूर्वक शुभेच्छा!
श्रीकांत अ. जोशी
माजी आमदार फेसबुक वॉलवरून
