प्रियदर्शनी हे इंदिरा गांधी यांचे एक नाव आहे, जे रवींद्रनाथ टागोर यांनी त्यांना दिले होते. ‘प्रियदर्शनी’ या नावाचा संस्कृतमध्ये अर्थ ‘सर्वांकडे दयाळूपणे पाहणारी’ असा आहे. इंदिरा गांधी या भारताच्या पहिल्या महिला पंतप्रधान होत्या आणि त्या ‘आयर्न लेडी’ म्हणूनही ओळखल्या जातात. त्या आतापर्यंतच्या एकमेव महिला पंतप्रधान आहेत आणि १९६७-१९८४ दरम्यान ४ कार्यकाळात भारताच्या दुसऱ्या सर्वात जास्त काळ पंतप्रधान राहणाऱ्या पंतप्रधान आहेत .
आज बँकिंग इत्यादी काही अनेक क्षेत्रांमधील वाढ इंदिरा गांधींच्या योगदानाचे प्रतिबिंब आहे.
सर्वसमावेशक आणि स्वावलंबी भारताचे त्यांचे स्वप्न, धाडसी निर्णय घेण्याची त्यांची दृढता आणि धाडस यामुळे त्यांना भारताच्या सर्वात बलवान पंतप्रधानांपैकी एक म्हणून ओळखले गेले. त्या एक खऱ्या राजकारणी होत्या ज्यांनी आपले जीवन देशाची सेवा करण्यासाठी आणि वंचितांच्या हक्कांसाठी समर्पित केले. इंदिरा गांधींच्या नेतृत्वाने आणि त्यांच्या चिरस्थायी वारशाने भावी पिढ्यांना मार्गदर्शन करता येईल. याव्यतिरिक्त, भारताच्या परराष्ट्र धोरणात इंदिरा गांधींचे योगदान देखील महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावत होते.
देशाच्या विकासात इंदिरा गांधींचे योगदान खालीलप्रमाणे आहे –
वीस_कलमी कार्यक्रम –
इंदिरा गांधींनी १९७५ मध्ये वीस कलमी कार्यक्रम सुरू केला, ज्याचा उद्देश गरिबी निर्मूलन आणि गरिबांचे जीवनमान उंचावणे हा होता.
या कार्यक्रमाची उद्दिष्टे राष्ट्रीय सामान्य किमान कार्यक्रम तसेच संयुक्त राष्ट्रांच्या सहस्राब्दी विकास उद्दिष्टांशी सुसंगत होती .
या कार्यक्रमात पिण्याचे पाणी, शेती, सिंचन, आरोग्य, शिक्षण आणि पर्यावरण यासारख्या विविध सामाजिक-आर्थिक विकास विषयांचा समावेश आहे.
आर्थिक_सुधारणा –
देश स्वयंपूर्ण बनण्यासाठी आणि बाह्य मदतीवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी इंदिरा गांधींनी आर्थिक सुधारणा आणल्या .
त्यांच्या काही उल्लेखनीय आर्थिक धोरणांमध्ये –
हरित क्रांती ज्याने भारतातील कृषी क्षेत्रात क्रांती घडवून आणली आणि बँकांचे राष्ट्रीयीकरण ज्याने भारतीय बँकिंग प्रणाली स्थिर केली.
बँकेचे_राष्ट्रीयीकरण –
१९ जुलै १९६९ रोजी भारतातील १४ व्यावसायिक बँकांचे राष्ट्रीयीकरण करण्याची घोषणा करताना इंदिरा गांधी यांनी बँकिंग क्षेत्रातील योगदानाबद्दल बोलले. हे १९४९ च्या बँकिंग नियमन कायद्याच्या आधारे करण्यात आले .
भारतीय अर्थव्यवस्थेला समाजवादी पद्धतीचा स्वीकार करण्याच्या दिशेने पहिले पाऊल म्हणून हा महत्त्वाचा आर्थिक धोरणात्मक निर्णय अंमलात आणण्यात आला.
या निर्णयामागील तर्क शेतकरी आणि ग्रामीण जनतेला बँकिंग सेवा आणि कर्ज सुविधा सहज उपलब्ध करून देणे हा होता.
चीन आणि पाकिस्तानशी झालेल्या युद्धांमुळे, दुष्काळामुळे आणि सार्वजनिक गुंतवणुकीचा अभाव असल्याने भारताची बिकट आर्थिक परिस्थिती यामुळे बँकांचे राष्ट्रीयीकरण करण्यात आले .
प्रिव्ही_पर्स रद्द करणे –
भारतीय राज्यघटनेच्या कलम २९१ आणि कलम ३६२ मध्ये संस्थानांच्या राज्यकर्त्यांना “खाजगी पर्स” देयके प्रदान केली गेली.
इंदिरा गांधींनी असा दावा केला की “खाजगी पर्स” केवळ सरकारची महसुली तूट वाढवत नाही तर समानतेच्या अधिकाराचे उल्लंघन देखील करते.
त्यानुसार, गांधीजींनी १९७१ मध्ये भारतीय संविधानात २६ वी घटनादुरुस्ती केली, ज्याने संविधानातील कलम २९१ आणि ३६२ रद्द केले आणि प्रिव्ही पर्स रद्द केले.
परिणामी, शासक वर्गाला असलेले आणि सामाजिक न्याय आणि समानतेच्या तत्त्वांच्या थेट विरुद्ध असलेले अद्वितीय अधिकार आणि विशेषाधिकार संपुष्टात आले.
एक धोरणी,खणखर आणि समर्पण भावनेनं काम करणाऱ्या राष्ट्रप्रमुख म्हणून त्यांची ओळख आजही जगभर सर्वदूर आहे.
आज जयंती दिनी त्यांना विनम्र अभिवादन…
अभिवादक -किशोर दादा…
