बडोदा नरेश सयाजीराव गायकवाड तृतीय (१८७५-१९३९) हे एक अत्यंत प्रगतशील, दूरदर्शी व प्रजाहितदक्ष राजे होते. त्यांनी बडोद्यात मोफत व सक्तीचे शिक्षण, स्त्री शिक्षण, सामाजिक सुधारणा, ग्रंथालय चळवळ आणि उद्योगांना प्रोत्साहन दिले. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांना उच्च शिक्षणासाठी मदत करणारे हे राजे ‘भारतीय पुस्तकालय आंदोलनाचे जनक’ मानले जातात.
महाराजा सयाजीराव गायकवाड यांच्याबद्दलची महत्त्वाची माहिती खालीलप्रमाणे आहे:
महत्त्वाची वैशिष्ट्ये व कार्य:
जन्माचे नाव: मूळ नाव श्रीमंत गोपाळराव गायकवाड होते.
गादीवर आगमन: १८७५ मध्ये महाराणी जमनाबाईंनी दत्तक घेतल्यानंतर वयाच्या १२ व्या वर्षी ते बडोद्याचे राजे बनले.
प्रगतशील धोरणे: त्यांनी शिक्षण, शेती, आरोग्य आणि सामाजिक क्षेत्रात क्रांतिकारक बदल घडवून आणले.
शैक्षणिक कार्य: बडोद्यात मोफत आणि सक्तीचे प्राथमिक शिक्षण लागू केले आणि स्त्री शिक्षणाला मोठी चालना दिली.
डॉ. आंबेडकरांना मदत: डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्यासारख्या अनेक प्रतिभावान विद्यार्थ्यांना परदेशी शिक्षणासाठी शिष्यवृत्ती देऊन मदत केली.
पुस्तकालय चळवळ: त्यांना फळ पुस्तकालय आंदोलनाचा जनक’ मानले जाते, त्यांनी संपूर्ण राज्यात ग्रंथालयांचे जाळे विणले.
बँक ऑफ बडोदा: शेती आणि उद्योगांना बळकटी देण्यासाठी १९०८ मध्ये ‘बँक ऑफ बडोदा’ची स्थापना केली.
राष्ट्रप्रेम: वंदे मातरम् राष्ट्रगीत प्रत्येक सभेत म्हणण्याची प्रथा त्यांनी रूढ केली होती.
सयाजीराव गायकवाड यांनी आपल्या प्रदीर्घ कारकिर्दीत बडोदा संस्थानला भारतातील एक प्रगतशील व प्रथम श्रेणीचे संस्थान बनवले.
