नागपूरच्या भीम नगर झोपडपट्टीतून थेट जगातील अग्रगण्य ऑक्सफर्ड विद्यापीठापर्यंत

डॉ. असंग वानखेडे हे नागपूरच्या भीम नगर झोपडपट्टीतून थेट जगातील अग्रगण्य ऑक्सफर्ड विद्यापीठापर्यंत (University of Oxford) मजल मारणारे एक अत्यंत थक्क करणारे आणि प्रेरणादायी भारतीय कायदेतज्ज्ञ, विचारवंत व संशोधक आहेत.

त्यांनी वंचित, शोषित आणि दलित समाजाच्या हक्कांसाठी आंतरराष्ट्रीय स्तरावर कायदेशीर लढा दिला आहे.

त्यांच्या उल्लेखनीय कामगिरीची आणि शैक्षणिक प्रवासाची सविस्तर माहिती खालीलप्रमाणे आहे:

शैक्षणिक क्षेत्रातील ऐतिहासिक यशऑक्सफर्डमधून डॉक्टरेट (DPhil): त्यांनी ऑक्सफर्ड विद्यापीठातून कायद्याची सर्वोच्च पदवी ‘DPhil’ (पीएचडी) यशस्वीरीत्या पूर्ण केली. त्यांनी भारतातील जातीव्यवस्था, आर्थिक विषमता आणि आरक्षण धोरणातील घटनात्मक प्रश्नांवर संशोधन केले आहे.

उच्च शिक्षण: त्यांनी दिल्लीच्या नॅशनल लॉ युनिव्हर्सिटीमधून (NLU Delhi) बी.ए. एलएल.बी. (B.A. LL.B.) पदवी घेतली. त्यानंतर लंडनच्या प्रसिद्ध SOAS विद्यापीठातून प्रतिष्ठित ‘फेलिक्स स्कॉलरशिप’ मिळवून एलएल.एम. (LL.M.) पदवी विशेष प्राविण्यासह (Distinction) पूर्ण केली.

जागतिक पातळीवरील कायदेशीर संशोधन व कामगिरीऑस्ट्रेलियातील जातीभेदावर ऐतिहासिक अहवाल:

डॉ. वानखेडे यांनी ऑस्ट्रेलियामध्ये ‘Caste in Australia: A Phenomenology of Casteism’ या महत्त्वपूर्ण अभ्यास प्रकल्पाचे नेतृत्व केले.

कायदेशीर मान्यता मिळवून दिली: त्यांच्या ६०० पानांच्या पुरावे आणि संशोधनावर आधारित अहवालामुळे ‘ऑस्ट्रेलियन ह्युमन राइट्स कमिशन’ने (AHRC) जातीवर आधारित भेदभावाला वांशिक भेदभावाचाच एक भाग म्हणून औपचारिक मान्यता दिली. तसेच तेथील दलित समुदायासाठी तक्रार निवारण यंत्रणा खुली करून दिली.

संयुक्त राष्ट्र संघ (UN) व आंतरराष्ट्रीय कार्य: त्यांनी ‘युनायटेड नेशन्स’च्या (UN) मानवाधिकार मंचावर आंतरराष्ट्रीय स्तरावर जातीय भेदभावाविरुद्ध आवाज उठवला आहे. सध्या ते किंग्स कॉलेज लंडन (King’s College London) येथे पोस्टडॉक्टोरल रिसर्च असोसिएट म्हणून कार्यरत आहेत.

कायदेविषयक लेखन आणि योगदानअभ्यासक्रमात पुस्तकाचा समावेश: त्यांनी भारतातील सवर्ण आरक्षणाचे (EWS Reservation) सैद्धांतिक मूल्यमापन करणारे पुस्तक लिहिले आहे. या पहिल्याच मोनोग्राफ पुस्तकाची दखल घेऊन ‘बार कौन्सिल ऑफ इंडिया’ने (BCI) भारतातील सर्व विधी महाविद्यालयांमध्ये (Law Schools) घटनात्मक कायद्याच्या अभ्यासासाठी हे पुस्तक अनिवार्य संदर्भ पुस्तक म्हणून नियुक्त केले आहे.

संपादक आणि विश्लेषक: ते ‘ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी कॉमनवेल्थ लॉ जर्नल’चे असोसिएट एडिटर राहिले आहेत. तसेच ‘द गार्डियन’ सारख्या आंतरराष्ट्रीय वृत्तपत्रांमध्ये ते नियमित स्तंभलेखन करतात.

विद्यार्थी चळवळ आणि सामाजिक नेतृत्वअँटी-कास्ट चळवळ: आपल्या महाविद्यालयीन जीवनापासूनच त्यांनी संस्थात्मक जातीभेदाविरुद्ध लढा दिला. दिल्लीच्या ‘NLU’ मध्ये असताना त्यांनी ‘आंबेडकर पेरियार फुले स्टडी सर्कल’ची (APPSC) स्थापना केली.

विद्यार्थ्यांना मदत: लंडनमध्ये शिकत असताना त्यांनी ‘डॉ. आंबेडकर सोसायटी’ स्थापन केली. प्रतिकूल परिस्थितीतील वंचित व बहुजन समाजातील विद्यार्थ्यांना परदेशी विद्यापीठांमध्ये उच्च शिक्षणासाठी प्रवेश मिळवून देण्याकरिता ते सातत्याने peer-mentoring आणि मार्गदर्शन पुरवतात.अत्यंत प्रतिकूल कौटुंबिक व आर्थिक परिस्थितीवर केवळ शिक्षणाच्या आणि जिद्दीच्या बळावर मात करत, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या विचारांना त्यांनी जागतिक व्यासपीठावर पोहोचवले आहे.