गरिबीचे चटके सोसत मराठी चित्रपटसृष्टीला सुरांची श्रीमंती देणारे संगीतकार.. बाळ पळसुले

(जन्म: २८ डिसेंबर, इ.स. १९३४ – मृत्यू: ३० जुलै, इ.स. २०१२)
काही व्यक्तींचे आयुष्य हे एखाद्या सुंदर गीतासारखे असते. सुरुवातीला त्यात संघर्षाची करुण लय असते, मधल्या प्रवासात मेहनतीचे ताल असतात आणि शेवटी यशाची गोड चाल असते. मराठी चित्रपटसृष्टीतील ज्येष्ठ संगीतकार बाळ पळसुले यांचे जीवनही अगदी असेच होते. त्यांनी कधी मोठ्या संगीत विद्यालयात शिक्षण घेतले नाही, नामांकित गुरूंकडे तालीमही केली नाही पण कानांनी ऐकलेले सूर, मनात साठवलेली स्वप्ने आणि अथक परिश्रम यांच्या जोरावर त्यांनी मराठी चित्रपटसृष्टीला असंख्य अविस्मरणीय चाली दिल्या.
म्हणूनच त्यांचा प्रवास हा केवळ एका संगीतकाराचा इतिहास नसून, स्वप्नांचा पाठपुरावा करणाऱ्या प्रत्येक जिद्दी माणसासाठी प्रेरणादायी ठरतो. सांगलीच्या साध्या कुटुंबात जन्मलेल्या बाळ पळसुळे यांच्या घरची परिस्थिती अत्यंत हलाखीची होती. त्यांचे वडील पारंपरिक बुरुड व्यवसाय करत असत. कष्ट खूप, पण उत्पन्न कमी. त्यामुळे घरात शिक्षणापेक्षा दोन वेळच्या जेवणाची चिंता मोठी होती. अशा परिस्थितीत बाळ यांचे शिक्षण चौथीपर्यंतच होऊ शकले. मात्र पुस्तकांचे शिक्षण थांबले म्हणून आयुष्याने त्यांना शिकवणे थांबवले नाही. उलट, पुढील प्रत्येक दिवस हा त्यांच्या आयुष्याचा नवा धडा ठरला.
लहानपणी गावातील जत्रा त्यांच्या आयुष्यात आनंद घेऊन येत. त्या जत्रेमध्ये मध्ये घुमणारी गाणी, वाजणारी वाद्ये आणि रंगमंचावर कलाकारांची होणारी सादरीकरणे त्यांना मंत्रमुग्ध करून टाकत. त्या सुरांनी त्यांच्या मनावर इतकी गहिरी छाप पाडली की, एक दिवस आपणही अशाच रंगमंचावर उभे राहून गाणार, वाद्य वाजवणार आणि लोकांची दाद मिळवणार, हे स्वप्न त्यांनी मनाशी घट्ट बांधले.
घरात संगीत शिकण्याची कोणतीही सोय नव्हती. गुरू नव्हता, नोटेशन नव्हते, पुस्तक नव्हते पण जिद्द होती. त्यांनी बाजाची पेटी हातात घेतली आणि ऐकून, अंदाजाने, चुका करत करत वाजवायला सुरुवात केली. प्रत्येक सूर स्वतः शोधला, प्रत्येक चाल स्वतः अनुभवली. हळूहळू त्यांच्या बोटांत आत्मविश्वास आला आणि मनातल्या सुरांना आकार मिळू लागला. गाण्यांना चाली लावण्याचा त्यांचा छंद दिवसेंदिवस वाढत गेला. हे सर्व इतके सहज घडत होते की त्यांना कळतही नव्हते की ते नकळत एक उत्तम संगीतकार घडत आहेत.
नंतर त्यांना जत्रेत काम करण्याची संधी मिळाली आणि त्यांचे आयुष्यच बदलले. तिथे ते स्वतः चाल लावलेली गाणी गाऊ लागले. कधी एखाद्या दुसऱ्या गीताला नवीन चाल देत, तर कधी लोकप्रिय हिंदी गाण्यांच्या धर्तीवर मराठी गीते सादर करत. त्यांच्या या वेगळ्या शैलीमुळे कार्यक्रमांना रंग चढू लागला. प्रेक्षकांना त्यांचे सादरीकरण आवडू लागले आणि त्यांच्या नावाची चर्चा होऊ लागली.
याच काळात पुढे महाराष्ट्राचे प्रसिद्ध गीतकार म्हणून ओळखले गेलेले जगदीश खेबुडकर त्याच जत्रेत बासरी वाजवत असत. दोन प्रतिभावान कलाकारांचा हा सुरेल सहवास पुढे मराठी चित्रपटसृष्टीसाठी महत्त्वाचा ठरला. संगीत देताना कोणते वाद्य कुठे वापरावे, प्रसंगानुसार वातावरण कसे तयार करावे, गाण्यात भाव कसा आणावा याचा अभ्यास त्यांनी कोणत्याही वर्गात न बसता प्रत्यक्ष अनुभवातून केला. हा अनुभवच पुढे त्यांच्या संगीताची सर्वात मोठी ताकद ठरला.
संगीताची आवड जरी प्रचंड होती, तरी पोटाची खळगी भरणेही तितकेच आवश्यक होते. त्यामुळे त्यांनी काही काळ वसंत पेंटर यांच्या चित्रसंस्थेत शिपायाची नोकरी केली पण मन मात्र कायम संगीताकडेच धावत असे. शिपायाचे काम करत असतानाही त्यांच्या मनात एकच स्वप्न जिवंत होते एक दिवस स्वतः संगीत दिग्दर्शक म्हणून नाव कमवायचे. त्यांच्या या चिकाटीला अखेर फळ मिळाले. १९६५ साली त्यांना ‘सुधारलेल्या बायका’ या चित्रपटासाठी संगीत दिग्दर्शनाची संधी मिळाली. या चित्रपटातील “लाडकीचे लाड राया पुरवाल का?” ही लावणी प्रचंड लोकप्रिय झाली. या एका गाण्याने मराठी चित्रपटसृष्टीला एक नवा संगीतकार मिळाल्याची जाणीव सर्वांना झाली.
यानंतर बाळ पळसुले यांनी कधी मागे वळून पाहिले नाही. त्यांनी संगीत देताना केवळ गाण्याची चाल तयार केली नाही, तर त्या प्रसंगाचा आत्माच सुरांमध्ये उतरवण्याचा प्रयत्न केला. चित्रपटातील वातावरण, पात्रांची भावना आणि कथानकाचा प्रवाह लक्षात घेऊन त्यांनी संगीताची अशी गुंफण केली की प्रेक्षक त्या गाण्याशी भावनिकरित्या जोडले जाऊ लागले.
मराठी चित्रपटसंगीतात त्यांनी अनेक नवे प्रयोग केले. विशेष म्हणजे मराठीत कव्वाली ढंगाच्या चालीचा प्रभावी वापर करणाऱ्या पहिल्या संगीतकारांमध्ये त्यांचे नाव घेतले जाते. त्यांच्या संगीताने सजलेला ‘थापाड्या’ हा चित्रपट प्रदर्शित झाल्यानंतर त्यातील गाण्यांनी लोकप्रियतेचे नवे विक्रम प्रस्थापित केले. त्या चित्रपटानंतर बाळ पळसुले हे नाव मराठी घराघरात पोहोचले.
त्यांच्या कारकिर्दीचा विस्तारही तितकाच मोठा होता. त्यांनी तब्बल दीडशे मराठी चित्रपटांना संगीत दिले. याशिवाय हिंदी, गुजराती आणि भोजपुरी चित्रपटांसाठीही त्यांनी आपल्या सुरांची जादू दाखवली. दूरदर्शनवरील ‘अथांग’ आणि ‘अनोळखी’ या मालिकांनाही त्यांनी संगीत दिले. “कुठं कुठं जायाचं हनिमुनला….”, “धरिला पंढरीचा चोर” आणि “अवती भवती डोंगरझाडी” यांसारखी गाणी आजही रसिकांच्या मनात तितकीच जिवंत आहेत.
त्यांच्या सुरांवर विश्वास ठेवणाऱ्या गायकांची यादीही तितकीच मानाची आहे. आशा भोसले, उषा मंगेशकर, उत्तरा केळकर, सुलोचना चव्हाण, सुमन कल्याणपूर, कृष्णा कल्ले, अनुराधा पौडवाल आणि अनुप जलोटा यांसारख्या दिग्गज गायकांनी त्यांच्या संगीतबद्ध गाण्यांना स्वर दिले. एका संगीतकारासाठी यापेक्षा मोठी पावती दुसरी कोणती असू शकते?
त्यांच्या संगीताचा गौरव अनेक पुरस्कारांनी झाला. दादासाहेब फाळके अकादमी पुरस्कार, मराठी चित्रपट महामंडळाचा २००६ सालचा चित्रकर्मी पुरस्कार, कोल्हापूर आणि सांगली नगर परिषदांचा सन्मान, तसेच ‘पंढरीची वारी’ या चित्रपटासाठी मिळालेला ‘सूरसिंगार’ पुरस्कार ही त्यांच्या कार्याची साक्ष देणारी मानचिन्हे ठरली. वयाच्या अठ्ठ्याहत्तराव्या वर्षी श्वसनविकारामुळे इचलकरंजी येथे त्यांनी अखेरचा श्वास घेतला. त्यांच्या जाण्याने मराठी संगीतविश्वाने एक संवेदनशील, प्रयोगशील आणि लोकसंगीताचा आत्मा जपणारा संगीतकार गमावला. मात्र कलाकार कधीच संपत नाही. तो आपल्या कलेतून कायम जिवंत राहतो.
आजही बाळ पळसुले यांची गाणी कानावर पडली की ग्रामीण महाराष्ट्राची माती, लोकसंगीताचा सुगंध आणि मराठमोळ्या संस्कृतीची ओळख मनात जागी होते. चौथीपर्यंत शिक्षण, घरची गरिबी, कोणतेही औपचारिक संगीत शिक्षण नसतानाही केवळ जिद्द, मेहनत आणि सुरांवरील प्रेम यांच्या बळावर त्यांनी जे स्थान मिळवले, ते प्रत्येक नवोदित कलाकारासाठी प्रेरणेचा दीपस्तंभ आहे. बाळ पळसुले यांची कहाणी आपल्याला एकच गोष्ट शिकवते स्वप्न पूर्ण करण्यासाठी परिस्थिती मोठी नसते मनातील जिद्द मोठी असते आणि ज्या माणसाच्या मनात सूर जिवंत असतात, त्याचे नाव काळाच्या ओघात कधीच विसरले जात नाही.
श्रीकांत अ. जोशी (आणि क्रिएटिव्ह टीम)
माजी आमदार फेसबुक वॉलवरून