सामाजिक
भारताचे आधुनिक पर्व आणि डिजिटल क्रांतीचे प्रणेते: भारतरत्न राजीव गांधी
२१ मे: स्मृती दिनानिमित्त विशेष अभिवादन
प्रा राजेंद्र ठोंबरे सांगोला
विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात भारताला आधुनिकतेची नवी दिशा देणारे, युवकांच्या आकांक्षांना पंख देणारे आणि २१ व्या शतकातील बलशाली भारताचा पाया रचणारे Dynamic नेते म्हणजेच भारताचे माजी पंतप्रधान राजीव गांधी. २१ मे १९९१ रोजी तामिळनाडूतील श्रीपेरंबुदूर येथे एका आत्मघाती हल्ल्यात त्यांची क्रूर हत्या करण्यात आली. हा दिवस देशासाठी अत्यंत वेदनादायी ठरला. आज त्यांच्या स्मृती दिनानिमित्त, त्यांनी देशासाठी दिलेल्या योगदानाचा आणि त्यांच्या दूरगामी विचारांचा वेध घेणे हे प्रत्येक भारतीयाचे कर्तव्य ठरते.
राजीव गांधी हे केवळ एका राजकीय घराण्याचे वारसदार नव्हते, तर ते एका नव्या, आधुनिक आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन असलेल्या भारताचे स्वप्न पाहणारे द्रष्टे नेते होते. राजकारणात येण्यापूर्वी एक व्यावसायिक पायलट म्हणून काम करणाऱ्या राजीवजींचा स्वभाव शांत, संयमी आणि तंत्रज्ञानाभिमुख होता. आई इंदिरा गांधी यांच्या आकस्मिक निधनानंतर, अत्यंत कठीण आणि संकटमय परिस्थितीत त्यांनी देशाच्या पंतप्रधानपदाची धुरा सांभाळली. वयाच्या अवघ्या ४० व्या वर्षी पंतप्रधान बनून त्यांनी भारताच्या इतिहासात सर्वात तरुण पंतप्रधान होण्याचा बहुमान मिळवला. त्यांच्या रूपाने देशाला एक तरुण, उत्साही आणि नव्या विचारांचे नेतृत्व मिळाले.
१. डिजिटल इंडिया आणि माहिती तंत्रज्ञान (IT) क्रांतीचे जनक
आज आपण ज्या डिजिटल भारताचा अभिमान बाळगतो, ज्याच्या बळावर भारतीय तरुण जागतिक पातळीवर आयटी (Information Technology) क्षेत्रात राज्य करत आहेत, त्या क्रांतीची बीजं राजीव गांधी यांनी १९८० च्या दशकातच रोवली होती.
त्या काळात कॉम्प्युटर आणि तंत्रज्ञानाला भारतात काही वर्गातून प्रचंड विरोध झाला. “कॉम्प्युटर आले तर लोकांचे रोजगार जातील,” अशी भीती वर्तवली जात होती. परंतु, राजीवजींचा भविष्याकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन स्पष्ट होता. त्यांनी या विरोधाला न जुमानता देशात कॉम्प्युटर युगाची सुरुवात केली.
C-DOT ची स्थापना: सॅम पित्रोदा यांच्या सहकार्याने त्यांनी ‘सेंटर फॉर डेव्हलपमेंट ऑफ टेलिमॅटिक्स’ (C-DOT) ची स्थापना केली, ज्यामुळे देशांतर्गत दूरसंचार क्षेत्राचा कायापालट झाला.
घरोघरी फोन: पीसीओ (PCO) आणि एसटीडी (STD) बूथच्या माध्यमातून त्यांनी टेलिफोन सेवा खेड्यापाड्यांपर्यंत पोहोचवली. एकेकाळी केवळ श्रीमंतांची मक्तेदारी असलेला फोन सामान्य माणसाच्या हातातील संवादाचे साधन बनला.
त्यांनी घेतलेल्या याच धाडसी निर्णयांचा परिणाम म्हणून आज भारत जागतिक स्तरावर सॉफ्टवेअर महासत्ता म्हणून ओळखला जातो.
२. युवाशक्तीवर विश्वास: मतदानाचे वय १८ वर्षे
राजीव गांधी यांचा देशातील तरुण पिढीवर अथांग विश्वास होता. देशाच्या निर्णय प्रक्रियेत आणि लोकशाहीत तरुणांचा सहभाग वाढला पाहिजे, असे त्यांचे स्पष्ट मत होते.
“तरुण पिढी हीच देशाचे भविष्य आहे आणि त्यांच्या हाती देशाची सूत्रे सोपवण्यास आपण कचरता कामा नये.” — राजीव गांधी
याच विचारातून त्यांनी ऐतिहासिक ६१ वी घटनादुरुस्ती केली आणि मतदानाचे वय २१ वर्षांवरून कमी करून १८ वर्षे केले. या एकाच निर्णयाने कोट्यवधी तरुणांना देशाचे सरकार निवडण्याचा अधिकार दिला आणि भारतीय राजकारणाला एक नवी, आश्वासक आणि ऊर्जावान दिशा मिळाली.
३. ग्रामीण भारताचे सक्षमीकरण: पंचायत राज व्यवस्था
राजीव गांधी यांचे एक प्रसिद्ध वाक्य होते,
“जेव्हा दिल्लीतून १ रुपया निघतो, तेव्हा गरिबांपर्यंत फक्त १५ पैसे पोहोचतात.” ही व्यवस्था बदलण्यासाठी आणि सत्तेचे विकेंद्रीकरण करण्यासाठी त्यांनी ‘पंचायत राज’ व्यवस्थेचा आराखडा तयार केला.
सत्तेची सूत्रे दिल्ली किंवा राज्यांच्या राजधान्यांमध्ये मर्यादित न राहता ती थेट गावातील सरपंचाच्या आणि सामान्य जनतेच्या हातात गेली पाहिजेत, असा त्यांचा आग्रह होता. त्यांच्या या प्रयत्नांमुळेच पुढे ७३ वी आणि ७४ वी घटनादुरुस्ती होऊन पंचायत राज कायद्याला घटनात्मक दर्जा मिळाला. यात त्यांनी महिलांसाठी ३३% आरक्षणाची तरतूद केली, ज्यामुळे आज लाखो ग्रामीण महिला स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या माध्यमातून नेतृत्व करत आहेत आणि निर्णय प्रक्रियेत सामील झाल्या आहेत.
४. शिक्षणाचा नवा पाया: नवोदय विद्यालये आणि राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण
देशाचा विकास करायचा असेल तर शिक्षण पद्धतीत बदल करणे गरजेचे आहे, हे राजीवजींनी ओळखले होते. त्यांनी १९८६ मध्ये ‘राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण’ (NPE) आणले.
ग्रामीण भागातील हुशार आणि गुणवंत विद्यार्थ्यांना पैशांअभावी उच्च दर्जाच्या शिक्षणापासून वंचित राहावे लागू नये, म्हणून त्यांनी ‘जवाहर नवोदय विद्यालयांची’ स्थापना केली. आज या निवासी शाळांमधून शिकून बाहेर पडलेले ग्रामीण भागातील हजारो विद्यार्थी आयएएस (IAS), आयपीएस (IPS), डॉक्टर, इंजिनिअर आणि उद्योजक बनून देशाची सेवा करत आहेत. शिक्षण क्षेत्रातील हा त्यांचा अत्यंत क्रांतीकारी आणि यशस्वी प्रयोग मानला जातो.
५. अंतर्गत शांतता आणि परराष्ट्र धोरण
राजीव गांधी यांनी पंतप्रधानपद स्वीकारले तेव्हा देश अंतर्गत असंतोषाने धुमसत होता. पंजाबमधील खलिस्तानवादी चळवळ, आसाममधील आंदोलने आणि मिझोराममधील बंडखोरी यांमुळे देशाच्या अखंडतेला आव्हान निर्माण झाले होते.
राजीवजींनी अत्यंत कौशल्याने आणि सामोपचाराने या समस्या सोडवण्यास प्राधान्य दिले. त्यांनी पंजाब करार, आसाम करार आणि मिझोराम करार करून देशात अंतर्गत शांतता प्रस्थापित करण्याचे ऐतिहासिक काम केले.
परराष्ट्र धोरणाच्या आघाडीवरही त्यांनी भारताची प्रतिमा उंचावली. शेजारील देशांशी संबंध सुधारतानाच, महासत्ता असलेल्या अमेरिका आणि सोव्हिएत युनियन (रशिया) या दोन्ही देशांशी भारताचे संबंध संतुलित ठेवले. चीनचा दौरा करून त्यांनी दोन्ही देशांमधील संबंधांवर साचलेली बर्फ वितळवण्याचे काम केले.
आधुनिक भारताचे शिल्पकार
२१ मे १९९१ रोजी दहशतवादाचा बळी ठरलेल्या या महान नेत्याचा जीवनप्रवास अकाली थांबला. परंतु, त्यांनी केवळ साडेपाच वर्षांच्या आपल्या पंतप्रधानपदाच्या कार्यकाळात देशावर जी मोहिनी घातली आणि जे काम केले, ते शतकानुशतके लक्षात राहील असे आहे.
राजीव गांधी यांनी पाहिलेले २१ व्या शतकातील भारताचे स्वप्न आज सत्यात उतरताना दिसत आहे. आजचा डिजिटल, तंत्रज्ञानाने सुसज्ज असलेला आणि जागतिक स्तरावर नेतृत्व करणारा भारत हा राजीवजींच्या दूरदृष्टीचा ऋणी आहे. त्यांच्या स्मृती दिनी, दहशतवादाचा तीव्र निषेध करत, त्यांनी दाखवलेल्या मार्गावर चालून देशाला अधिक समृद्ध, एकसंध आणि आधुनिक बनवणे हीच त्यांना खरी श्रद्धांजली ठरेल.
आधुनिक भारताच्या या महाशिल्पकारास विनम्र अभिवादन!
