२३ मार्च! हा केवळ एक दिवस नाही, तर भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील एका अशा बलिदानाचा साक्षीदार आहे ज्याने परकीय सत्तेचा पाया हादरवून टाकला. आजचा दिवस संपूर्ण भारतात ‘शहीद दिवस’ म्हणून पाळला जातो. याच दिवशी लाहोरच्या तुरुंगात शहीद भगतसिंह, सुखदेव आणि राजगुरू या तीन वीरपुत्रांनी हसत-हसत फाशीचा दोर चुंबला आणि भारतमातेच्या स्वातंत्र्यासाठी आपले प्राण अर्पण केले.
देशाभिमानाची धग आणि क्रांतीची ठिणगी
१९२० च्या दशकात जेव्हा स्वातंत्र्यलढ्याला एक नवीन दिशा हवी होती, तेव्हा या तरुणांनी शस्त्र हाती घेतले. ‘इन्कलाब झिंदाबाद’चा नारा देत त्यांनी तरुणांच्या मनात देशभक्तीची ज्योत पेटवली.
भगतसिंह: ते निव्वळ क्रांतीकारक नव्हते तर एक थोर विचारवंतही होते. ‘बहिऱ्या ब्रिटिशांना ऐकू येण्यासाठी स्फोटाची गरज असते,’ असे मानून त्यांनी बटुकेश्वर दत्त यांच्यासह सेंट्रल असेंब्लीमध्ये बॉम्ब टाकला. त्यांचा उद्देश कोणाची हत्या करणे नसून अन्यायकारक कायद्यांचा निषेध करणे हा होता.
सुखदेव थापर: सुखदेव हे ‘हिंदुस्तान सोशालिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशन’चे प्रमुख संघटक होते. त्यांची बुद्धी आणि नियोजन शक्ती अफाट होती. भगतसिंहांचे ते सर्वात जवळचे मित्र आणि मार्गदर्शक होते.
शिवराम हरी राजगुरू: महाराष्ट्राच्या मातीतील हा वीर! राजगुरू हे एक उत्तम नेमबाज होते. लाला लजपत राय यांच्या मृत्यूचा बदला घेण्यासाठी सांडर्सवर गोळ्या झाडण्यात त्यांचा मुख्य सहभाग होता.
सांडर्स वध आणि बलिदानाचा प्रवास
सायमन कमिशनला विरोध करताना लाला लजपत राय यांच्यावर झालेल्या लाठीहल्ल्याचा बदला घेण्यासाठी या त्रयीने पोलीस अधिकारी सांडर्सचा वध केला. त्यानंतर त्यांना अटक करण्यात आली. तुरुंगात असतानाही त्यांनी कैद्यांच्या हक्कासाठी उपोषण केले आणि ब्रिटिश सत्तेला नमवले.
वास्तविक, या तिघांना फाशी देण्याची तारीख २४ मार्च १९२१ निश्चित करण्यात आली होती. मात्र, लोकांचा वाढता रोष पाहून ब्रिटिशांनी घाबरून आदल्या दिवशी, म्हणजेच २३ मार्च १९२३ रोजी रात्री ७:३३ वाजता त्यांना फासावर लटकवले.
आज भारत ७५ वर्षांहून अधिक काळ स्वातंत्र्याची फळे चाखत आहे, त्याचे बीज या तिघांच्या बलिदानात आहे. “व्यक्तित्वाची हत्या करणे सोपे आहे, पण विचारांची नाही,” हे भगतसिंहांचे वाक्य आजही प्रत्येक भारतीयाला प्रेरणा देते.
“मायभूमीच्या स्वातंत्र्यासाठी हसत-हसत मृत्युला मिठी मारणाऱ्या या महापुरुषांचे ऋण आपण कधीही विसरू शकत नाही. त्यांच्या बलिदानामुळेच आज आपण मोकळा श्वास घेत आहोत.”
या तिन्ही महानायकांना अवघा भारत आज विनम्र अभिवादन करत आहे. त्यांच्या कार्याचा वारसा पुढे नेणे हीच त्यांना खरी श्रद्धांजली ठरेल.
शहीद भगतसिंह, सुखदेव, राजगुरू अमर रहे!
जय हिंद!
