२१ जानेवारी १९२४ रोजी अहमदनगरमध्ये प्रा. मधू दंडवते यांचा जन्म झाला. सार्वजनिक जीवनात त्यांची ओळख प्रामुख्याने एक निष्कलंक राजकारणी म्हणून आहे, पण मुळात ते एक प्रगल्भ भौतिकशास्त्रज्ञ आणि व्यासंगी प्राध्यापक होते. त्यांच्या जन्मशताब्दी वर्षाच्या निमित्ताने त्यांच्या जीवनाचा हा वस्तुनिष्ठ आढावा.
मधू दंडवते यांचे प्राथमिक व माध्यमिक शिक्षण अहमदनगरमध्ये झाले. विज्ञानाची ओढ असल्यामुळे त्यांनी मुंबईतील रॉयल इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्समध्ये प्रवेश घेतला आणि भौतिकशास्त्रात पदव्युत्तर पदवी संपादन केली. अणू विज्ञानात त्यांची पकड खास होती. शिक्षणानंतर त्यांनी सिद्धार्थ कॉलेजमध्ये प्राध्यापक म्हणून काम सुरू केले, नंतर विभागाध्यक्ष आणि प्राचार्यही झाले. वर्गात क्लिष्ट वैज्ञानिक संकल्पना सोप्या करून समजावून सांगण्याची त्यांची हातोटी विद्यार्थ्यांमध्ये लोकप्रिय होती.
प्राध्यापक म्हणून काम करत असतानाच ते समाजवादी चळवळीकडे ओढले गेले. साने गुरुजी आणि डॉ. राममनोहर लोहिया यांच्या विचारांचा त्यांच्यावर प्रभाव होता. दिवसा महाविद्यालयात विद्यार्थ्यांना विज्ञान शिकवणे आणि संध्याकाळी कामगारांच्या वस्तीत जाऊन हक्कांसाठी लढा देणे, असा त्यांचा दिनक्रम होता. १९७१ मध्ये ते राजापूर मतदारसंघातून लोकसभेत निवडून गेले.
रेल्वेमंत्री म्हणून त्यांनी भारतीय रेल्वेच्या रचनेत काही महत्त्वाचे तांत्रिक बदल केले. दुसऱ्या वर्गातील बाकड्यांवर झोपणे प्रवाशांसाठी त्रासदायक असायचे; दंडवते यांनी दोन इंच जाडीची फोम बर्थ बसवली, ज्यामुळे लाखो प्रवाशांचा प्रवास सुखकर झाला. १८ महिने तुरुंगवास भोगल्यानंतरही त्यांचा साधेपणा आणि शिस्त टिकून राहिला.
सामाजिक योगदानाबद्दल बोलायचे झाले तर, कोकण रेल्वेच्या प्रकल्पाला गती देण्यात आणि नियोजन आयोगाचे उपाध्यक्ष म्हणून देशाच्या आर्थिक धोरणांना दिशा देण्यात त्यांची भूमिका महत्त्वाची होती. राजकारण आणि विज्ञान यांना अभ्यासाच्या जोरावर एकत्र आणण्याचे कार्य त्यांनी केले.
आज सार्वजनिक जीवनात नैतिकतेची चर्चा होत असताना प्रा. मधू दंडवते यांचे नाव आदराने घेतले जाते. शिक्षक असताना राजकारणात गेल्यावरही वैचारिक शुद्धता, साधेपणा आणि अभ्यासातून बदल घडवता येतो, हे त्यांनी सिद्ध केले. अशा ऋषितुल्य व्यक्तिमत्वाला जयंतीनिमित्त विनम्र अभिवादन.
